Con cái nợ gì cha mẹ?


Lại đến dịp Vu Lan – ngày lễ chính của Phật giáo hằng năm – để tưởng nhớ công ơn cha mẹ (và tổ tiên nói chung, cha mẹ của kiếp này và của các kiếp trước), khuyên con cái tỏ bày sự báo hiếu.

??

Phương Tây có “Ngày của mẹ”: hoa, khăn lụa Hermes, bữa ăn thịnh soạn, nhẫn hạt xoàn, kính lão mới? Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra, đong đếm bao giờ cho đủ? Rồi “Ngày của cha”: cà vạt, giày chạy, chai Whiskey, bàn cờ khảm trai, tẩu thuốc gỗ quý? Công cha như núi Thái Sơn cơ mà…

Con cái phát sốt, làm đủ mọi thứ để cha mẹ có ngày vui. Và thế là tốt. Cha mẹ cũng chăm bẵm từ thìa bột đầu tiên đến mái ấm trên đầu. Cha mẹ có được mong đợi đền ơn không? Tất nhiên không!

Hiếu đễ từ trong gen?

Cho phép tôi lấy lùi ngược thời gian xa xa chút. Dạo ấy tôi vào năm thứ nhất ở một trường đại học nước ngoài. Cả ngày cắm đầu vào bài vở, nhưng tối đến thì tất cả sinh viên nước ngoài bâu kín trước cái máy vô tuyến duy nhất ở ký túc xá: một năm dự bị vừa đủ nghe giảng và ghi chép tối giản, phải vớt lại bằng tập nghe chương trình thời sự. Sau đó tự thưởng hai tiếng xem tiếp phim hoặc nhạc.

Vốn mê phim từ nhỏ, tôi ngày nào cũng xem trước chương trình và – không khó ở thời chỉ có ba kênh đen trắng – lựa ra một phim hay. Ngày sét đánh ấy giới thiệu một tác phẩm sến kinh điển của Hollywood Đoán xem ai đến ăn tối (Guess who’s coming to dinner).

Cũng phải nói thêm xem phim hồi đó rất vất vả vì vừa nghe vừa đoán, song vai chính hôm đó là Sidney Poitier, nam diễn viên Mỹ da màu đầu tiên giật giải Oscar, nên ai cũng háo hức. Chuyện một cô gái da trắng nhà giàu đính hôn với một bác sĩ đen thui tài cao học rộng – vốn đã bất thường hồi thập kỷ 1950, dĩ nhiên – và bi kịch ở chỗ chính bố mẹ anh bác sĩ cũng tự ti và khuyên con trai bỏ cuộc.

Để thuyết phục anh con trai cứng cổ, cha anh nói: “Cha mẹ hi sinh tất cả để con ăn học thành tài, con phải biết ơn và nghe lời!”. Và tôi không quên ánh mắt của cậu bạn người Hi Lạp ngồi cạnh khi nghe bác sĩ John Prentice (do Poitier thủ vai) đáp: “Bố mẹ không hỏi con mà cứ sinh ra con thì phải có nghĩa vụ nuôi nấng, chứ con không việc gì phải cảm ơn!”.

Hai đứa chúng tôi nhìn nhau và đọc trong mắt nhau sự đồng thuận cao độ: “Đồ khốn nạn, ở nước tao không thể có chuyện đó!”.

Vâng, tôi không thạo văn hóa Hi Lạp nhưng biết ở đó cũng phổ biến cảnh “tam đại đồng đường” như ta, còn tôi từ nhỏ đã nghe mãi câu ca dao về núi Thái Sơn, dù không biết nó tận bên tỉnh Sơn Đông xứ Tàu xa lắc. Nhưng đạo làm con và đức tính hiếu thảo thì mặc định bẩm sinh rồi, chẳng cần chứng minh!

Tây có khác Ta?

Tuổi lớn hơn, tôi nghe khối chuyện mà không dám tin là thật. Ví dụ có bà mẹ dọa tự tử khi con bị trượt thi đại học, vì “tao mặt mũi đâu mà nhìn hàng xóm và cơ quan!”. Không rõ nếu thằng bé nghĩ quẩn mà uống thuốc trừ sâu tự sát – chuyện đã có thật nhiều lần ở xứ này – thì bà mẹ có dễ chịu hơn không?

Chúng ta sống quá lâu với cái vòng kim cô nhân tạo, đến nỗi coi đức hiếu đễ là chuyện vô điều kiện vì thực tế cũng được cả xã hội mặc nhiên tôn vinh. Nhưng ít ai dám nhìn ngược lại: liệu bố mẹ có nhất thiết coi đó là nghĩa vụ của con cái không? Tại sao bắt chúng nó phải hoàn tất ước mơ bất thành của mình, mà không cho sống cuộc đời như chúng chọn?

Tôi mới đọc mấy dòng của một cô nhà văn mà tưởng tượng cô vừa viết vừa khóc: 

(…) đừng có mở mồm ra là: ta nợ đấng sinh thành cả một cuộc đời! Đó không phải là triết lý nhân sinh gì ráo trọi! Đó chỉ là lý lẽ ngụy biện của một đòn tâm lý ác hiểm, là thứ thuốc độc ngấm sâu hủy hoại gia đình, hủy hoại mối quan hệ tự nhiên, bình đẳng, đẹp đẽ giữa cha mẹ và con cái. 

Sức tàn phá ghê rợn của nó lên đời sống của một con người không phải ai cũng nhận ra. Người ta rắp tâm biến nó thành cái vòng kim cô trên đầu từng đứa trẻ, để chúng lớn lên trong mặc cảm tội lỗi và sự quy phục!

Xin lỗi, tôi không chấp nhận mang cái vòng kim cô đó. Tôi không nợ ai cái gì cho sự có mặt trên cõi đời này vì tôi đâu lựa chọn để có mặt. Nói thế là ích kỷ? Không, những người đeo vòng kim cô lên đầu con cái họ mới là những kẻ ích kỷ! Họ sinh con ra để biến chúng thành tù nhân của họ, đòi hỏi chúng phải thỏa mãn điều kiện này, điều kiện khác mới bố thí cho chút tình thương lẽ ra là vô điều kiện! Tôi không cần thứ tình yêu có điều kiện đó, nghìn lần không”! (T.L.)

Thực ra không cần thanh minh

Nhưng cũng cần tranh luận đôi chút và để bên phản biện lên tiếng một cách dân chủ. Liệu cuộc tìm kiếm lòng biết ơn có nằm trong bản đồ di truyền học của con người không hay cũng chìm nổi qua từng giai đoạn lịch sử phát triển loài người, nói cách khác là có thuộc tính thế hệ – kiểu “nước mắt chảy xuôi”?

Không phải đợi lâu, từ khi nuôi con, chính tôi nhận thấy cha mẹ ở lứa tuổi tôi không coi đòi hỏi trả ơn của con cái như một đại lượng đáng kể nữa. Và tôi đoán lý do lớn nhất là thế hệ tôi có cha mẹ làm cho điên đầu vì những đòi hỏi tương tự. Phải đương đầu với chiến tranh và đói khổ, các bậc phụ huynh khả kính không có thì giờ than vãn hoặc nghe than vãn, song cũng vì thế mà họ muốn “phủ sóng” tối đa cuộc đời các con.

Có những bạn tôi biết đã sinh hoạt cùng tổ hưu ở phường với mẹ, nhưng đi xem phim về gần nửa đêm mới thấy mẹ già tắt đèn yên tâm đi ngủ. Đa số phụ huynh thời nay tôi quen, với tối thiểu hai đứa nhèo nhẹo cắp nách, đã có tư duy khác.

Họ thấy ít nhiều lạ lẫm khi được khen chăm con giỏi, vì họ vô thức thấm nhuần cái luận cứ của bác sĩ John Prentice (dù không nói toẹt ra lạnh lùng như thế). Phụ huynh hiện đại không đòi con cảm ơn. Lời cảm ơn lớn nhất là được con cho ngủ nướng sáng chủ nhật, thay vì bị chúng vứt con gửi ông bà cả cuối tuần để đi phượt!

Tôi biết ơn cha mẹ, chẳng phải bàn, nhưng không bắt con tôi cảm ơn tôi. Chúng có xin tôi cho chúng ra đời đâu? Cho chúng ăn, mua quần áo cho chúng mặc, kiếm tiền cho chúng học hành đến nơi đến chốn – đó là nghĩa vụ, là cái giá phụ huynh phải trả cho mong ước đẻ ra con.

Tôi mong một điều: tình yêu dành cho con tôi lớn lắm, không chỉ khi bế nó và nhìn nó hồng hào dần lên khi bác sĩ truyền cho nó mấy trăm cc máu vừa lấy từ tay tôi ra, nhưng tôi muốn yêu chúng mà không kèm điều kiện nào, tôi sẽ có mặt khi chúng cần, ngay cả khi những người bạn được cho là thân nhất và những người tình được coi là chung thủy nhất đã cao chạy xa bay…

Đừng bắt chúng cảm ơn vì những gì mà chúng không được chọn, không mơ ước, không đòi hỏi. Hãy là bạn chúng, bạn tốt nhất, chung thủy nhất, không tính toán.

Đừng bắt nợ nần trong tình cảm

Quan hệ giữa cha mẹ và con cái dĩ nhiên bị ám bởi sự lệch pha giữa cho và nhận. Ta hãy chấp nhận nó, đừng dùng thành ngữ “nước mắt chảy xuôi” như một câu thở dài đạo đức giả và đừng thất vọng khi trẻ con lớn lên mà vẫn chẳng thay đổi mấy trong quan điểm về cán cân cho – nhận.

Quan trọng hơn là tạo một sự bình đẳng tương đối và hợp lý giữa hai thế hệ. Không hiếm những đôi vợ chồng sống với nhau như trong địa ngục mà không dám chia tay vì sợ con “không có bố/mẹ”.

Họ quên mất rằng cuộc chiến tranh nóng hay lạnh trong hôn nhân mới là sát thủ cho phát triển tình cảm của con cái. Và một “đức hi sinh” vượt mức thường tình đôi khi còn chăm tưới cho quả đắng: có bao nhiêu con cái không đồng tình cho các cụ đi bước nữa, hay đơn giản đi tìm một người đồng cảnh cho đỡ hiu quạnh tuổi già chỉ vì chúng đã quen thấy cha mẹ hi sinh chứ không biết họ cũng cần hạnh phúc theo định nghĩa khác chúng?

Hãy ôm con cái chúng ta nhưng vừa phải thôi, cho chúng thở với. Và lo cho chúng tự lập vào đời càng sớm càng tốt, rồi có thời gian cho chính mình. Nếu khế ước thế hệ ấy được cả hai bên tuân thủ thì đó cũng là hạnh phúc cho cả hai. 

Nếu có chút gì mong đợi hơn, ngoài sự hàm ơn ép buộc, tôi muốn nghe con tôi nói: “Cha mẹ tôi đã làm mọi điều tốt cho tôi, tôi thật may mắn quá!” và cảm xúc đó là tự nguyện, chứ không phải bị dẫn dắt hay can thiệp từ bên ngoài.

Nói cho cùng, mỗi người chỉ có thể cho đi cái mình có thể, nhiều khi hơi ít, đôi lúc quá nhiều. Có lẽ ta sẽ hài lòng hơn khi chấp nhận cái dài ngắn khác nhau giữa các ngón tay. Bởi vì đòi hỏi quá cao và mong đợi quá lãng mạn, như kinh nghiệm cho thấy, thường làm con người bất hạnh.

Hiếu thảo và hàm ơn phải được hiểu là hai phạm trù khác nhau, đừng nhồi chúng vào chung một bộ luật có tính cưỡng chế.

Theo TTCT

Vì sao chúng ta khó quên tình đầu, tâm lý học giải thích


Vì sao chúng ta khó quên tình đầu

Tình đầu đến sớm với một số người và muộn hơn so với số người còn lại. Nhưng ở độ tuổi nào, tình yêu đó cũng mở ra phần thế giới nội tâm mà ta chưa từng trải qua trong đời. Và không như những mối tình đến sau, tình đầu luôn là một quá khứ không thể yên vị tại quá khứ.

Dù dài hay ngắn, tốt đẹp hay không thì sau khi kết thúc, nó cũng để lại một mức ảnh hưởng nhất định lên chúng ta và các mối quan hệ sau này. Nhưng bằng cách nào?

Não bộ luôn ưu ái những lần đầu tiên

Những trải nghiệm đầu tiên thường ở lại trong bộ nhớ của chúng ta lâu hơnnhững lần kế tiếp.

Mỗi khi bước vào một môi trường nào, não bộ đều sẽ mô phỏng chúng trong đầu để tìm lại thông tin khi cần. Đặc biệt là khi bước ra khỏi môi trường an toàn, không biết sẽ có nguy hiểm gì không, chúng ta sẽ vận dụng tất cả giác quan để chú ý đến mọi dấu hiệu xung quanh.

Tình đầu cũng đồng nghĩa với việc trải qua nhiều tình huống hoàn toàn mới lạ. Chính điều này khiến não bộ của chúng ta càng thêm cảnh giác, nhờ vậy mà những ký ức này ‘bám trụ’ bền bỉ và dễ gợi lại hơn cả.

Trải nghiệm lần đầu luôn được ghi nhớ lâu hơn những lần kế tiếp.

Cảm xúc của lần đầu luôn được phóng đại

Art Aron, giáo sư tâm lý học chuyên nghiên cứu về các mối quan hệ thân thiết giải thích: “Tình đầu được ghi nhớ sâu sắc có lẽ là do chứa nhiều kích thích và phấn khích hơn, thậm chí là có phần nào đó đáng sợ nữa. Đó là nỗi sợ bị từ chối, sợ không đáp ứng được mong đợi của người ta. Lo lắng cũng là một phần quan trọng khi yêu, nhất là lần đầu.”

Sở dĩ nó được phóng đại là vì khoảng thời gian ta bắt đầu biết yêu thường là lúc hormone đang ‘hoành hành’. Đây là tác nhân khiến tình đầu, dù chưa hẳn đã là tình đậm sâu nhất, nhưng để lại ký ức về cảm xúc mãnh liệt nhất. Vô hình trung còn khiến nhiều người nhầm lẫn rằng mình yêu người đầu tiên hơn cả.

“Đa phần, tình yêu đầu tiên đến với ta trước khi bộ phận lý trí của não bộ phát triển hoàn thiện, và những hormones của tuổi dậy thì còn đang ngập tràn cơ thể. Do đó ta dễ dàng bị cảm xúc chế ngự.” – David Bennett, cố vấn tâm lý, chuyên gia về các mối quan hệ tình cảm cho biết.

Bởi cảm xúc lần đầu được phóng đại, ta nhầm tưởng rằng mình yêu người đầu tiên sâu đậm nhất.

Tình đầu cũng giống như lần đầu tiếp xúc với chất gây nghiện

Bởi vì những chất hoá học góp mặt trong mối tình đầu tiên cũng là những chất hoá học được tiết ra khi ta nghiện.

Đầu tiên là oxytocin, còn được gọi là hormone tình yêu, bởi nó giúp chúng ta cảm thấy gần gũi với nhau, giảm sự e ngại và dễ mở lòng với nhau hơn. 

Dopamine tiết ra tạo nên hiệu ứng trao thưởng, khiến bạn xôn xao, hưng phấn với những cái chạm hay nụ hôn. Đây cũng là nhân tố khiến tình yêu gây nghiện. 

Mức serotonin trong não hạ thấp, cũng tương tự với tình trạng của những người bị rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD). Điều này phần nào giải thích cho xu hướng ‘ám ảnh’ của bạn khi yêu.

Sự kết hợp của những chất hoá học này là một phần nguyên nhân khiến tình đầu thường là những liên kết về mặt cảm xúc vô cùng mạnh mẽ và khó quên.

Trải nghiệm đầu tiên luôn là cột mốc để so sánh 

Não bộ có xu hướng ‘neo’ tại những thông tin, những kinh nghiệm đầu tiên chúng ta có được, hiện tượng này còn được gọi là ‘Hiệu ứng mỏ neo’ (Anchoring effect). Đây là một dạng thiên kiến nhận thức thường gặp.

Dù cho tình đầu đã phai nhạt vào dĩ vãng, những cảm xúc khi đó vẫn sẽ định hình tiêu chuẩn cho những cuộc tình tiếp theo. Chúng ta thường so sánh mối quan hệ hiện tại với mối quan hệ đầu tiên để xác định xem cảm xúc dành cho người yêu hiện tại có giống với định nghĩa về tình yêu mà chúng ta đã trải nghiệm ở tình đầu hay không.

Nhiều người vô thức trông chờ cảm xúc tương tự ở mối quan hệ mới, thậm chí còn mong muốn hàn gắn cùng người yêu đầu tiên với hy vọng tìm lại những xúc cảm này. Điều này sẽ khá nguy hiểm nếu mối tình đầu của họ đầy biến động và thiếu lành mạnh.

Những cảm xúc của tình đầu sẽ định hình tiêu chuẩn cho những cuộc tình tiếp theo.

Và định hình cách nhìn nhận về tình yêu của mỗi người

Tình đầu còn ảnh hưởng đến những mối quan hệ sau này của bạn qua những bài học mà nó để lại. Bạn biết rằng mình mong mỏi và được mong mỏi ở một người. Bạn biết về ngôn ngữ tình yêu của mình. Bạn lần đầu trải nghiệm cảm giác tan vỡ khi nó kết thúc. Và trên hết, có thể giờ đây bạn mới nhận ra những thiếu sót của mình.

Khi lần đầu tiếp xúc với tình yêu, mọi thứ đều mới mẻ, nên chính bạn và đối tượng của bạn sẽ là người quyết định ‘yêu’ là thế nào. Vì thế, giai đoạn này đóng vai trò phát triển nhận thức trong đời sống tình cảm của chúng ta và định hình cách chúng ta nhìn nhận tình yêu trong tương lai.

Tuy nhiên,

Trên đây chỉ là một số góc nhìn tình đầu dưới khía cạnh tâm lý học. Tình đầu của mỗi người đều khác nhau, nên vẫn còn vô vàn lý do khác khiến nó đặc biệt và khó quên. Nhưng hãy nhớ rằng, chỉ vì nó khó quên không có nghĩa nó là tình yêu đích thực duy nhất bạn có trong suốt quãng đời. Hãy xem đây như một bài học để bạn có những góc nhìn rộng mở hơn, nhận thấy được những điều mà bạn của thời non trẻ vẫn chưa thể.

Louis Nguyen / Vietcetera