Dạy gì ? Giáo dục điều gì ? Dạy sự sáng tạo hay dạy khuôn mẫu ?


Dạy người là dạy gì?

“Tiên học lễ, hậu học văn” của ngày xưa; ưu tiên “dạy người” ngày nay đều là những mong muốn tốt đẹp, mong sao nhà trường không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức mà còn rèn giũa học sinh thành những công dân tốt. Thế nhưng dạy người là dạy gì, có phải là những tiết học đạo đức, rồi các bài học về kỹ năng sống được bổ sung vào chương trình?

Thiết nghĩ để trả lời câu hỏi “Dạy người là dạy gì?”, trước tiên cần xác định chúng ta muốn dạy học sinh trở thành những con người như thế nào. 

Minh họa cho hình ảnh “tiên học lễ, hậu học văn” thường là cảnh học sinh khoanh tay cúi rạp người chào thầy giáo, cô giáo. Trong cảm nhận của nhiều người lớn, dạy người thành công là bắt học sinh nhất nhất tuân lời thầy, cô; trong lớp vòng tay ngoan ngoãn nghe thầy, cô giảng bài. Mỗi lần người lớn được giới thiệu một em bé, điều đầu tiên cha mẹ hay ông bà bé sẽ bảo bé vòng tay cúi đầu ạ thật to, để chào ông, chào bác… Cho bé một món đồ, dù chỉ là cây kẹo, người lớn sẽ bảo bé khoanh tay cúi đầu ạ thật to, cảm ơn ông, cảm ơn bác đi con…

Đến lớp lớn hơn một chút, để dạy người thành học sinh ngoan, các em được rèn giũa theo hướng thầy cô nói gì là chân lý, cấm cãi. Trong lớp không tranh luận, không chất vấn lại thầy cô. Viết luận là phải theo dàn bài mẫu, theo hướng dẫn cặn kẽ từng bước của thầy cô. Trả lời các câu hỏi trong giờ học môn tiếng Anh phải là trả lời đầy đủ, câu hỏi có gì phải đưa hết vào câu trả lời mới gọi là chuẩn.

Nếu vẫn còn suy nghĩ dạy người là dạy như thế thì xin can, hãy khoan ưu tiên dạy người.

Giáo dục suy cho cùng luôn để phục vụ cho cuộc sống – thời phong kiến xa quá, thôi không nói nữa nhưng thời sản xuất công nghiệp, giáo dục nhằm đào tạo những công nhân có kỷ luật cao, biết thích ứng với lối hoạt động dây chuyền nhàm chán nhưng hiệu quả, biết tuân thủ các quy định, biết vâng lời sếp trực tiếp. Cách dạy người của thời công nghiệp hóa, toàn cầu hóa hoàn toàn phù hợp cho thời đại đó.

Xem phim tài liệu American Factory kể về một tập đoàn Trung Quốc qua tận Ohio, Mỹ để xây nhà máy, chúng ta sẽ thấy hơi sốc nhưng lòng vẫn thầm thán phục cách công nhân Trung Quốc miệt mài làm việc bất kể điều kiện hay môi trường; khi cần tăng ca để kịp giao sản phẩm cho khách hàng, họ sẵn sàng làm thêm không lời than phiền.

Nhưng thế giới đang thay đổi với tốc độ chóng mặt, kỹ năng làm việc như con robot trong dây chuyền sản xuất không còn quan trọng bằng óc sáng tạo, sự phán đoán đúng sai để có phản ứng thích hợp. Cũng phim American Factory, công nhân Mỹ chất vấn ngay khi thấy nhà máy thải chất độc ra môi trường, từ chối làm việc nếu môi trường không bảo đảm an toàn, không chấp nhận cách làm bất chấp hậu quả miễn sao đạt mục đích… – những điều công nhân Trung Quốc không quan tâm.

Xã hội hiện nay, nền kinh tế hiện nay cần các đột phá sáng tạo, cần người biết gạt bỏ cách suy nghĩ theo lối mòn để tìm ra giải pháp chưa ai nghĩ đến. Nền giáo dục chỉ chăm chăm đào tạo những người ngoan ngoãn vâng lời từ nhỏ làm sao sản sinh được những nhân vật như Bill Gates, Steve Jobs. Không còn nhiều công nhân ngoan ngoãn chăm chỉ như công nhân Trung Quốc nhưng kinh tế Mỹ vẫn dẫn đầu trong các lĩnh vực cần óc sáng tạo, luôn cải tiến để đẻ ra cái mới.

Không nói đâu xa, cái xã hội phức tạp hiện nay đòi hỏi con người sống trong đó có những kỹ năng trước kia không ai quan tâm như cách bảo vệ an toàn bản thân trước các rủi ro bị xâm hại, bị lừa đảo, bị đánh cắp danh tính. Dạy người là trang bị cho học sinh những kỹ năng đó như biết phân biệt đâu là giả đâu là thật; kẻ nào cần đề phòng; phải làm gì khi bị sàm sỡ…

Những kỹ năng đó không thể dạy bằng một số tiết học cụ thể mà phải bằng rèn luyện óc quan sát, tư duy phản biện, tính logic trong lập luận, nhất là ý thức về quyền. Trẻ hiện nay sống một phần thời gian trên không gian mạng – đã có ai dạy cho các em lối sống trên đó chưa sao cho khỏi bị bắt nạt, bị ném đá hay bị cuốn vào các dòng chảy không dứt không biết đâu là thực đâu là hư.

Thứ đến, dạy người có tách rời với dạy chữ không, có môn đạo đức nào bao quát hết thảy hay mọi người chỉ đánh lừa với nhau đã “dạy người” cho các em rồi qua môn đạo đức? Không ai biết kiến thức chúng ta đang dạy cho các em, 20 năm nữa khi các em vào đời, có còn đúng hay không. Tuy các kiến thức đó có thể mai một nhưng những bài học gắn kèm với kiến thức sẽ theo các em suốt đời.

Vì thế dạy người, dạy chữ tuy hai nhưng là một, không thể tách ra nói ưu tiên cái nào. Một bài toán trong đó anh cho em các viên kẹo dạy cho các em chuyện chia sẻ; cũng bài toán đó nếu anh lấy đi của em là dạy chuyện chiếm đoạt.

Cái cảm giác xuyên suốt khi đọc chương trình học của chúng ta là một sự vướng víu với chuyện quá khứ, với vinh quang chiến tranh, với các nỗi đau của thế kỷ cũ chứ không thấy các giải pháp cho những thách thức của thế kỷ mới.

Lòng thương người, sự dũng cảm, tính vị tha, phong cách lịch sự, biết tôn trọng người khác, biết chấp nhận sự khác biệt… tất cả phải bàng bạc trong mọi bài học ở mọi môn học.

Dạy người đúng nghĩa là một câu chuyện mênh mông không bao giờ nói hết. Ở đây chỉ xin lấy một ví dụ: ai cũng muốn con em chúng ta có óc khôi hài vì nó là liều thuốc giảm stress trong xã hội hiện đại, là sự thấu cảm ở mức độ cao, là vũ khí hữu hiệu để hòa nhập với mọi người. Ông cha chúng ta nuôi dưỡng óc khôi hài đó bằng vô số câu chuyện tiếu lâm, chuyện trạng, chuyện cười, chuyện châm biếm… Thế nhưng thử nhìn lại chương trình học, cách học có giúp các em phát triển một óc khôi hài lành mạnh?

Trong cuộc tranh luận giữa Jack Ma – nhà sáng lập Tập đoàn Alibaba và Elon Musk – cha đẻ xe hơi điện Tesla – về tương lai loài người, cả hai bất đồng nhiều thứ nhưng lại đồng ý giải pháp then chốt để đón chờ một tương lai bất định là giáo dục. 

Jack Ma thì ví von máy có thể học thuộc lòng nhiều hơn người, tính toán nhanh hơn người, chạy nhanh hơn người. Chỉ bằng dạy cho trẻ em biết sáng tạo và biết xây dựng như dạy cho các em biết khiêu vũ, biết thưởng thức nghệ thuật, biết vẽ, biết nhạc… con người mới tự tin sẽ khôn ngoan hơn máy. Jack Ma phân biệt thông minh là do kiến thức, còn khôn ngoan là do kinh nghiệm – máy hay trí tuệ nhân tạo sẽ thông minh hơn con người nhưng con người, nhờ giáo dục và trải nghiệm sẽ luôn khôn ngoan hơn máy.

Elon Musk từng gây sốc với ý tưởng kết nối máy tính với não người. Tại buổi tranh luận này, Musk cho rằng tương lai, cần kỹ năng gì như lái máy bay trực thăng, chỉ cần dùng Neuralink tải kiến thức từ máy lên não là xong. Musk ví von giáo dục hiện nay cũng tải kiến thức nhưng băng thông quá chật hẹp và chậm chạp vì tải từ thầy qua trò.

Cho nên giáo dục, theo Musk, vừa phải truyền cho học sinh óc sáng tạo, ý muốn xây dựng tương lai và khả năng dự đoán tương lai. Vì thế một cách đánh giá giáo dục là xem thử điều học sinh đang học có giúp các em dự đoán tương lai ít sai sót, càng ít giáo dục càng thành công.

Nếu được bổ sung ý gì vào cuộc tranh luận này, người viết chỉ muốn chêm một câu: thế máy móc có học nổi óc khôi hài của con người không – một phẩm chất rất “người” nhưng chưa được nuôi dưỡng trong chương trình học?

NGUYỄN VẠN PHÚ – Tuoitre.vn

Những kĩ năng mềm quan trọng cần có trong cuộc sống hiện đại ngày nay


Những kỹ năng khó học nhưng đáng giá cả đời

Đặc biệt trong trường hợp khi bạn học các kỹ năng sống thiết yếu.

Trong cuộc sống, những điều tốt nhất có thể là những điều miễn phí, nhưng điều đó không có nghĩa là nó sẽ không chiếm thời gian, không lấy đi mồ hôi và sự kiên trì của bạn nếu bạn muốn có được nó.

Để xác định tài năng nào đáng để đầu tư, một đọc giả Quora đã đặt ra câu hỏi: “Đâu là kỹ năng khó nhất và hữu ích nhất mà mỗi người phải biết?”

Chúng tôi đã nhấn mạnh các bài học yêu thích của mình, cũng như một vài kỹ năng khác mà chúng tôi nghĩ là quan trọng.

1. Đồng cảm

Bạn có thể là một cá nhân giàu kỷ luật, thông minh và thậm chí giàu có nhất thế giới, nhưng nếu bạn không quan tâm hay đồng cảm với người khác, thì về cơ bản, bạn chẳng khác gì một kẻ rối loạn nhân cách chống đối xã hội.

Đồng cảm là một khả năng cơ bản mà con người sẵn sàng bỏ qua trong kinh doanh hiện đại.

Đồng cảm – khả năng cảm nhận những gì người khác cảm nhận – là điều giúp những người bán hàng và làm dịch vụ trở nên tuyệt vời. Đồng cảm trong tinh thần đồng đội thúc đẩy mọi người cố gắng hơn nữa. Sự đồng cảm thúc đẩy nhân viên gạt bỏ sự thờ ơ của bản thân, để hướng tới những cái lớn hơn, bởi vì họ cảm thấy một cái gì đó lớn hơn chỉ là một mức lương.

2. Làm chủ giấc ngủ của bạn

Có rất nhiều mẹo được bác sĩ đưa ra để có một giấc ngủ tốt nhưng thật khó để thực hiện. Nhưng bất kể là bạn chọn cách nào, hãy thiết lập một thói quen có thể giúp đảm bảo bạn có những đêm thực sự được nghỉ ngơi.

Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng việc cố định thời gian ngủ giúp bạn dễ ngủ và thức dậy hơn, và nói chung nó giúp bạn có một giấc ngủ ngon hơn.

3. Quản lý thời gian

Quản lý thời gian hiệu quả là một trong những kỹ năng được các nhà tuyển dụng đánh giá cao nhất. Mặc dù không có cách nào được cho là đúng hoàn toàn, nhưng điều quan trọng là tìm một hệ thống phù hợp với bạn và luôn bám sát nó.

Đối với nhiều người, kỹ năng khó học nhất là cách lập kế hoạch. Cái khó không phải ở chỗ thực hiện những gì tôi đã lên kế hoạch, mà là lập một danh sách những việc cần làm và lên lịch trình thật kỹ để tôi thực sự có khả năng hoàn thành tất cả các nhiệm vụ vào ngày đã định.

4. Nhờ giúp đỡ

Có lần, trong một cuộc phỏng vấn, tôi được bảo rằng: ‘Bạn sẽ không được nhận công việc này nếu bạn không thể nhờ giúp đỡ khi bạn cần. Tự nhiên, tôi nói tôi có thể. Sau đó, tôi phát hiện ra rằng nhân viên làm công việc này trước đó đã làm phá hoại thành tích chung chỉ vì anh ta đang gặp vấn đề cực kỳ khó khăn không thể giải quyết nhưng không thừa nhận điều đó và đã không yêu cầu sự giúp đỡ’.

Để biết khi nào bạn cần giúp đỡ và sau đó nhờ người giúp là một kỹ năng cực kỳ khó học và thực hành, bởi vì không ai muốn bị coi là yếu đuối hay bất tài.

Nhưng một nghiên cứu gần đây từ Trường Kinh doanh Harvard cho thấy làm như vậy khiến bạn trở nên có năng lực, chứ không phải không có năng lực. Theo các tác giả nghiên cứu, khi bạn nhờ ai đó cho lời khuyên, bạn thừa nhận sự thông minh hoặc chuyên môn của họ, điều này khiến bạn có nhiều khả năng sẽ nhận được sự giúp đỡ từ họ.

5. Suy nghĩ tích cực.

Suy cho cùng, người khác nghĩ về bạn thế nào không quan trọng nhưng những gì bạn nghĩ về bản thân chắc chắn có quan trọng, và bạn cần một thời gian mới có thể xây dựng mức độ tự tin và khả năng tin tưởng vào bản thân khi không ai có thể làm điều đó.

6. Kiên định

Cho dù bạn đang cố duy trì thói quen tập thể dục mới hay đang thực hiện một dự án quan trọng, kiên định là một đức tính quan trọng giúp bạn duy trì bất kỳ loại thành công nào.

Ông nói, mọi người thường lười biếng khi họ đạt đến đỉnh cao, nhưng để duy trì vị trí hàng đầu đó, họ phải làm việc chăm chỉ hơn và kiên định hơn trong công việc.

7. Lo chuyện của mình

Bạn phải mất nhiều thời gian để học và thành thạo việc này.

Chĩa mũi vào chuyện người khác không có ích lợi gì và nó chỉ làm bạn tốn thời gian và tài nguyên. Bạn không có quyền chĩa mũi vào chuyện người khác, ngay cả khi bạn là người công bằng chính trực.

8. Lắng nghe

Đồng nghĩa với việc lắng nghe là im lặng.

Nicole Nicole Lipkin – tác giả của cuốn “What Keeps Leaders Up At Night” nói: “Hầu hết chúng ta ở nơi làm việc đều bị quá tải với những việc cần làm – tin nhắn tức thì, điện thoại reo.”

Một mẹo để lắng nghe một cách chủ động là lặp lại những gì bạn đã nghe cho người khác. Cô ấy nói: “Mọi thứ sẽ dễ dàng hơn nhiều khi mọi người hiểu nhau.”

9. Biết khi nào nên im lặng

Roshna Nazir viết: “Bạn có thể đi lang thang khắp nơi than vãn về mọi thứ trên thế giới này có vẻ như đang quay lưng với bạn. Đôi khi bạn chỉ cần im lặng.”

Có nhiều cái tốt nhất bạn nên giữ cho riêng mình. Anwesha Jana viết: “Khi chúng ta tức giận, buồn bã, kích động, hay bực tức, chúng ta thường thốt ra bất cứ điều gì xuất hiện trong đầu. Sau đó, lại cảm thấy hối tiếc.”

Giữ im lặng khi bạn kích động là một trong những kỹ năng đáng để học nhất, và tất nhiên, cũng là một trong những kỹ năng khó nhất.

10. Bỏ qua tin đồn

Jason T Widjaja viết: “Điều quan trọng nhất trong cuộc sống với tôi là các mối quan hệ. Và điều quan trọng nhất để việc xây dựng và duy trì mối quan hệ tốt là sự tin tưởng.”

Theo ông, một trong những cách gây mất lòng tin dễ nhất là buôn chuyện về những người không có mặt tại đó.

Widjaja nói rằng học cách không buôn chuyện là rất khó. Bởi vì bạn có thể bỏ lỡ những cuộc trò chuyện quan trọng. Hãy cách xa những người bị ảnh hưởng và những người không muốn nói chuyện trực tiếp. “Này, xin lỗi vì đã cắt ngang nhưng tôi muốn nói là tôi thực sự không cần phải nghe những chuyện này. Bạn có thể nói chuyện khác được không?”

Ông viết: “Nhưng nếu bạn kiên định không nghe những tin đồn thì bạn sẽ nhận được một món quà vô giá. Lòng tin.”

11. Tập trung vào hiện tại

Theo nhà nghiên cứu hạnh phúc Matt Killingsworth, chúng ta có xu hướng không giỏi trong việc tập trung vào hiện tại. Ông nói rằng 47% thời gian, mọi người đang nghĩ về một cái gì đó khác không phải những gì họ hiện đang làm. Và điều này đang làm tổn thương hạnh phúc của chúng ta, ông nói:

“Người ta sẽ cảm thấy không hạnh phúc nếu họ thẫn thờ bất kể khi họ đang làm việc gì. Ví dụ, chúng ta thường không thực sự thích con đường đi làm. Đây là một trong những hoạt động chán ngắt nhất, nhưng chắc chắn chúng ta sẽ hạnh phúc hơn nếu chúng ta chỉ tập trung vào việc đi làm thay vì não của chúng ta tập trung vào những chuyện khác. Thật ngạc nhiên.”

12. Làm chủ suy nghĩ

Để làm những gì bạn muốn làm và hoàn thành những gì bạn muốn hoàn thành, bạn cần có ý thức định hướng suy nghĩ của mình.

Điều thách thức là chúng ta là sản phẩm của những trải nghiệm trong quá khứ và tất cả những suy nghĩ của chúng ta là kết quả của việc này. Tuy nhiên, quá khứ không giống tương lai.

13. Học một ngoại ngữ mới

Kỹ năng này không chỉ mở ra cho bạn những cuộc trò chuyện mới và cơ hội nghề nghiệp.

Là người Hungary và người sáng lập Metaphor English và CEO blog Balázs Csigi: “Thành thạo tiếng Anh là một món quà đáng kinh ngạc trong cuộc đời tôi. Tôi đã nhận được một tư duy mới, một loạt cảm xúc mới và cách suy nghĩ mới”. Bạn cũng sẽ như vậy bất kể là bạn học ngôn ngữ nào.

Csigi nói rằng chìa khóa để học một ngôn ngữ khác là thành thạo từng chút văn hóa, không có thành công nào là dễ dàng, nhưng chắc chắn đó là một sự theo đuổi đáng giá.

14. Dám nói

Nói trước công chúng có thể là một điều khó khăn với nhiều người trong chúng ta. Ngay cả ông trùm kinh doanh người Mỹ Warren Buffett cũng nói rằng ông đã từng rất sợ nói trước công chúng đến nỗi ông muốn nôn.

Ông nói với người viết tiểu sử của mình – Alice Schroeder – trong “The Snowball: Warren Buffett and the Business of Life”: “Trên thực tế, tôi đã sắp xếp cuộc sống của mình để không bao giờ phải đứng trước bất kỳ ai.”

Ông đã phải luyện tập thực hành phát biểu cả trăm lần trước các bạn cùng lớp trong khóa học “Dale Carnegie” để chinh phục nỗi sợ hãi của mình.

Buffett nói: “Chỉ là bạn cần thực hành – chỉ thực hành và thực hành. Và rồi bạn sẽ thấy kết quả. Đó là bằng cấp quan trọng nhất mà tôi có.”

15. Thẳng thắn với người khác

Hoàn toàn trung thực với người khác có thể là một điều khó xử, nhưng chỉ vì bạn không có gì hay ho để nói không có nghĩa là bạn không nên nói điều đó.

COO của Facebook – Sheryl Sandberg – là một người cực kỳ ủng hộ radical candor (thẳng thắn với nhân viên nhưng vẫn là một lãnh đạo biết thông cảm và sẻ chia). Do đó, góp ý chỉ khác nhau ở chỗ đó là sự quan tâm đến cá nhân từng người hay sự chọc tức. Khi thực hành Radical Candor, hãy dùng cụm từ viết tắt KHNTC để luôn nhớ về nó: Radical Candor là Khiêm tốn, Hữu ích, Ngay lập tức, Trực tiếp, và không Cá nhân hoá.

16. Thẳng thắn với bản thân

Thừa nhận bản thân mình sai là điều “khó khăn nhất.”

Ngay cả CEO của các công ty lớn cũng thừa nhận mình mắc sai lầm.

Ginni Rometty, CEO của IBM, đã từng nói với từ báo Forbes rằng: “Tuy nhiên, đối với tôi, sai lầm lớn nhất là khi bạn không thể học hỏi từ chính sai lầm của mình. Chẳng có gì sai lầm hơn khi bạn chẳng học được gì từ sai lầm.”

Mai Lâm, Theo Nhịp sống kinh tế

(Theo Money)