Chơi thể thao để giảm stress, tại sao không?


Cuộc sống càng bận rộn, con người càng dễ bị stress và cũng dễ quên thể thao là “bài thuốc” hữu hiệu để bài trừ căng thẳng.

Chơi thể thao để giảm stress, tại sao không? - Ảnh 1.
Chọn môn thể thao không mang tính cạnh tranh. Ảnh: rotana.net

Luyện tập thể thao có thể giảm stress. Vậy, luyện tập làm sao để đạt được hiệu quả tốt nhất?

Stress đâu loại trừ ai 

Stress là trạng thái tâm lý tiêu cực mà mỗi chúng ta ai cũng phải trải qua. Nó có thể thay đổi từ trầm cảm (với các triệu chứng như buồn rầu, mất tập trung, vô vọng) tới lo sợ (với cảm giác sợ hãi, mệt mỏi về thể chất,có thể hoảng sợ). Do đó để cuộc sống vui tươi và hạnh phúc khỏe mạnh thì chúng ta phải chấm dứt strees. 

Bất kỳ tình huống nào ta phải giải quyết đều gây stress. Ai cũng có stress. Một số phải chịu đựng hậu quả của stress nặng nề hơn những người khác. 

Để nói về nguyên nhân của bệnh stress thì thật sự nó có rất nhiều nguyên nhân khác nhau, nó sẽ phụ thuộc vào hoàn cảnh của mỗi người. Đó có thể phụ thuộc vào: Môi trường bên ngoài, những căng thẳng từ xã hội và gia đình, các vấn đề về thể chất, vấn đề tâm lý, tác động không tốt từ cơ thể bên trong hay chính những áp lực mà chính bản thân tự đặt ra… 

Cuộc sống càng bận rộn, con người càng dễ bị stress và cũng dễ quên thể thao là “bài thuốc” hữu hiệu để bài trừ căng thẳng. 

Người bệnh có thể tự thư giãn bằng cách nghe nhạc, nói chuyện nhiều hơn với bạn bè, không “đụng chạm” đến vấn đề khiến bạn không vui và khó chịu… 

Nếu vẫn không thấy tâm trạng ổn hơn. Bạn nên đi gặp chuyên gia, bác sĩ để được điều trị tâm lý. Đừng e ngại, vì hơn 1/3 dân số toàn cầu có vấn đề về bệnh tâm lý.

Thể thao phá bỏ sự căng thẳng 

Lợi ích của thể thao trong việc cải thiện thể chất thì đã được biết đến từ rất lâu tuy nhiên những lợi ích về mặt tâm lý thì có một số điểm như sau: 

– Khi chơi thể thao chúng ta sẽ được gặp gỡ và giao lưu với rất nhiều người, do đó tăng các mối giao tiếp ngoài xã hội, giúp kết nối mọi người với nhau, giúp cho cuộc sống của chúng ta lạc quan, vui tươi, và thêm yêu cuộc sống hơn. Mặt khác khi bạn chơi thể thao bạn sẽ rũ bỏ được tất cả các mối lo nghĩ hàng ngày. Khi chơi thể thao bạn sẽ được trải qua đủ các cung bậc cảm xúc từ thất bại đến chiến thắng tương ứng với từ buồn phiền tới vui vẻ và nó sẽ tập cho cơ thể chúng ta thích nghi với các cảm xúc đó và chúng ta sẽ kiểm soát cảm xúc tốt hơn. 

– Hoạt động thể thao giúp kích thích tế bào não sản xuất các chất dẫn truyền thần kinh là endorphins và các opiate, nó làm cho chúng ta vui vẻ, yêu cuộc sống. 

– Hoạt động thể thao sẽ làm cho tim và phổi hoạt động nhiều hơn để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ oxy tăng của cơ thể. Nó sẽ mang nhiều oxy tới các tế bào cơ và não hơn sẽ giúp cải thiện chức năng các tế bào này. 

Thể dục, thể thao giúp chúng ta cân bằng lại các mối quan hệ, tinh thần lẫn sức khỏe thể chất.

– Hoạt động thể thao giúp cải thiện sắc thái của bạn: Các bài tập thể thao làm tăng sự tự tin, có thể giúp cơ thể nghỉ ngơi các suy nghĩ và nó có thể làm giảm các triệu chứng kết hợp với trầm cảm nhẹ hoặc lo âu. Tập thể thao sẽ giúp cải thiện giấc ngủ của chúng ta, làm cho giấc ngủ đến nhanh và sâu hơn mà chúng ta đã biết mất ngủ là nguyên nhân của stress, trầm cảm và lo âu do đó tập thể thao sẽ giúp chúng ta giảm các vấn đề đó. 

Tóm lại thể thao rất có hiệu quả đối với sự phát triển thể chất của cơ thể và giúp cho chúng ta sống lạc quan, yêu bản thân chúng ta và yêu cuốc sống này nhiều hơn. 

Phải lưu ý gì?

Để đạt được những lợi ích trên từ việc tập thể thao, tránh những tác dụng phụ, người tập cần chú ý: 

– Cần được bác sĩ tư vấn để chọn được loại hình thể thao phù hợp với sức khỏe và thể trạng. 

– Ngưng suy nghĩ các vấn đề của cuộc sống khi ta chơi thể thao. 

– Làm nóng cơ thể, vận động các khớp trước khi “nhập cuộc”. Đừng nóng vội mà hãy từ từ nâng cao tần suất luyện tập để cơ thể không bị quá tải. 

– Chọn môn thể thao ưa thích. Nếu bạn không thích chạy bộ hoặc chơi tennis không nhất thiết phải chọn nó cho dù có rất nhiều người đang tập luyện môn này, bởi phải ép mình làm điều mình không thích sẽ tạo thêm áp lực và chính nó lại trở thành yếu tố gây stress. 

– Chọn môn thể thao không mang tính cạnh tranh, vì sự thắng – thua trong thi đấu có thể tạo thêm áp lực cho người chơi thay vì thư giãn. 

– Tính thường xuyên quan trọng hơn khối lượng. 30 phút luyện tập đều đặn mỗi ngày có tác dụng tốt hơn một lần tập mỗi tuần kéo dài 3 giờ. 

Chớ bỏ qua yếu tố dinh dưỡng 

Để phát huy tối đa lợi thế của thể thao đối với sức khoẻ, những người chơi thể thao cần phải chú ý tới chế độ dinh dưỡng dưới đây: 

Những người chơi thể thao thường xuyên cần có một chế độ ăn giàu chất ma giê. Chất này có rất nhiều trong các loại thực phẩm như rau xanh, ngũ cốc, hoa quả khô có dầu, sôcôla… và nước khoáng. 

Khi chơi thể thao bạn nên uống nước, bổ sung lại lượng nước của cơ thể đã bị mất đi khi chơi thể thao. 

Không nên ăn nhiều đường và các thực phẩm có đường. Hạn chế uống nhiều các loại nước ngọt có đường, các loại mứt… Hãy cung cấp đường cho cơ thể bạn bằng những thực phẩm thiên nhiên như hoa quả. Hạn chế uống nhiều cà phê mỗi ngày. 

Nếu không đủ dinh dưỡng cơ thể sẽ không đủ năng lượng đáp ứng nhu cầu tập luyện. Ngoài ra, người ta còn nhận thấy bản thân một số vi chất dinh dưỡng có tác dụng tích cực trong việc cải thiện các chỉ số tâm trạng và nâng cao thể lực rất có lợi trong việc giảm stress.

Nguồn: Bệnh viện Nhân dân 115 TP HCM / TTO

—-—

———

Lợi ích tâm lý của tập thể dục với trầm cảm là gì?

Tập thể dục giúp kích thích hệ sinh vật đường ruột đa dạng hơn

Luyện tập thể dục thường xuyên đã được khoa học chứng minh giúp kích hoạt cảm giác tích cực, giảm các triệu chứng của bệnh trầm cảm. Ngoài ra, tập thể dục còn mang lại nhiều lợi ích khác như tăng cường sức mạnh cơ bắp, khả năng linh hoạt, tạo ngủ ngon giấc, …

1. Tập thể dục có lợi cho bệnh trầm cảm?

Khi tập thể dục, cơ thể sẽ giải phóng một hóa chất gọi là endorphin – hormone hạnh phúc. Những endorphin này tương tác với các thụ thể trong não giúp làm giảm cảm giác đau, tác dụng tương tự như thuốc giảm đauvà thuốc an thần. Ngoài ra, nó cũng giúp kích hoạt cảm giác tích cực trong cơ thể, tương tự như morphin. Đó là lý giải tại sao sau khi tập thể dục, cơ thể có cảm giác hưng phấn và tràn đầy năng lượng.

Endorphin được sản xuất tại não bộ, tủy sống và nhiều bộ phận khác trên cơ thể. Nó được giải phóng nhằm thực hiện vai trò như một chất dẫn truyền thần kinh. Các thụ thể tế bào thần kinh endorphin có khả năng liên kết với một số loại thuốc giảm đau. Tuy nhiên, không giống như morphin, việc kích hoạt các thụ thể này bởi endorphin không gây ra tình trạng nghiện hay phụ thuộc.

Tập thể dục thường xuyên đã được chứng minh giúp làm:

  • Giảm căng thẳng
  • Tránh cảm xúc lo lắng và chán nản
  • Tăng lòng tự trọng
  • Cải thiện giấc ngủ

Tập thể dục cũng có những lợi ích sức khỏe bổ sung:

  • Củng cố hoạt động tim mạch
  • Tăng năng lượng
  • Giảm huyết áp
  • Cải thiện sức mạnh cơ bắp
  • Củng cố cấu trúc xương khớp
  • Giảm mỡ
  • Thân hình cân đối và cơ thể khỏe mạnh
Tập thể dục bình thường sau khi đặt dụng cụ tử cung tránh thai
Tập thể dục mang lại nhiều lợi ích sức khỏe

2. Tập thể dục được ứng dụng trong điều trị trầm cảm?

Tập thể dục là một phương pháp điều trị trầm cảm nhưng chưa được tận dụng hiệu quả trong điều trị chứng trầm cảm nhẹ đến trung bình. Ngoài ra, tập thể dục còn giúp tăng tổng hợp vitamin D và cải thiện sức khỏe tinh thần.

3. Các bài tập thể dục tốt cho người trầm cảm

Một số loại hình tập thể dục có thể áp dụng với người trầm cảm, gồm có:

  • Đi xe đạp
  • Khiêu vũ
  • Làm vườn (cắt tỉa cành cây, cuốc đất, …)
  • Golf (đi bộ thay vì sử dụng xe đẩy)
  • Việc nhà (quét dọn, lau nhà, hút bụi, …)
  • Chạy bộ với tốc độ vừa phải
  • Thể dục nhịp điệu cơ bản
  • Chơi tennis
  • Bơi lội
  • Đi dạo
  • Yoga

Bệnh trầm cảm có thể cải thiện nhanh hơn nhờ hỗ trợ của xã hội. Do đó, người trầm cảm có thể lựa chọn tham gia các lớp tập thể dục hoặc tập với người thân, bạn bè.

4. Có cần tư vấn của bác sĩ trước khi quyết định tập thể dục?

Hầu hết tất cả mọi người đều có thể tự luyện tập thể dục mà không cần đến lời khuyên của bác sĩ, ngoại trừ các đối tượng là người ở độ tuổi từ 50 trở lên có thời gian dài không luyện tập thể thao, người mắc các bệnh lý như tiểu đường, tim mạch, …

Chữa trầm cảm bằng yoga: Những điều cần biết
Hầu hết tất cả mọi người đều có thể tự luyện tập thể dục mà không cần đến lời khuyên của bác sĩ

5. Làm sao để lựa chọn loại hình luyện tập thể dục phù hợp?

Trước khi bắt đầu một chương trình tập thể dục điều trị trầm cảm, bạn nên xem xét trả lời các câu hỏi:

  • Những hoạt động thể chất nào làm bạn cảm thấy hứng thú nhất?
  • Bạn thích hoạt động nhóm hay cá nhân?
  • Loại hình tập thể dục nào phù hợp với thời gian biểu của bạn?
  • Hiện tại, bạn đang mắc bệnh lý gì? Nó cản trở tham gia hoạt động thể chất nào?
  • Bạn có mục tiêu gì? (giảm cân, tăng cường cơ bắp, cải thiện tính linh hoạt hoặc tăng cường tâm trạng)
  • Bạn nên luyện tập trong thời gian bao lâu để giảm trầm cảm?

Cố gắng tập thể dục ít nhất 20 – 30 phút, 3 lần/tuần, tập thể dục 4 hoặc 5 lần/tuần còn có tác dụng tốt hơn. Bạn nên bắt đầu luyện tập nhẹ nhàng, với 20 phút và tăng dần theo thời gian đến tối đa 30 phút.

6. Một số lời khuyên trước khi bắt đầu tập thể dục

  • Chọn hoạt động thể dục mà bạn thích để giúp quá trình luyện tập trở nên vui vẻ
  • Đặt thói quen tập thể dục vào lịch trình, bạn có thể cài đặt nhắc nhở nếu cần thiết
  • Bạn nên thay đổi đa dạng các bài tập để tránh nhàm chán bằng tham gia các phòng tập thể dục ở gần nơi mình sinh sống để tìm hiểu về các chương trình tập thể dục
  • Bạn nên cân nhắc tiêu tiền hợp lý cho các chương trình tập thể dục. Tránh mua các thiết bị đắt tiền và các gói tập của câu lạc bộ trừ khi bạn cam kết tham gia thường xuyên
  • Duy trì tập luyện để nó nhanh chóng trở thành một phần trong lối sống của bạn

7. Tập thể dục gây đau cần làm gì?

Cơ thể sẽ tăng cảm giác căng thẳng, tổn thương khớp và cơ bắp nếu tiếp tục tập luyện bỏ qua cơn đau. Nếu tình trạng đau kéo dài trên một giờ sau khi luyện tập, có thể là do bạn luyện tập quá sức. Nếu cơn đau kéo dài hoặc nghiêm trọng, có khả năng bạn đã bị thương, cần đi khám để kiểm tra và chữa trị.

Nếu luyện tập thể dục không phù hợp hoặc bạn không có nhiều thời gian thì có thể chuyển sang các phương pháp giúp tăng cường tâm trạng khác. Thiền và liệu pháp xoa bóp đã được chứng minh có tác dụng kích thích giải phóng endorphin, tăng cảm giác thư giãn giúp cải thiện tâm trạng.

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec là cơ sở y tế chất lượng cao tại Việt Nam với đội ngũ y bác sĩ có trình độ chuyên môn cao, được đào tạo bài bản, chuyên sâu trong nước và nước ngoài, giàu kinh nghiệm.

Hệ thống thiết bị y tế hiện đại, tối tân, sở hữu nhiều máy móc tốt nhất trên thế giới giúp phát hiện ra nhiều căn bệnh khó, nguy hiểm trong thời gian ngắn, hỗ trợ việc chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hiệu quả nhất. Không gian bệnh viện được thiết kế theo tiêu chuẩn khách sạn 5 sao, mang đến cho người bệnh sự thoải mái, thân thiện, yên tâm.

Nguồn tham khảo: webmd.com/ Vinmec

Giúp cho con không căng thẳng thời dịch COVID-19


Tính tới ngày 11-3, theo UNESCO, đã có hơn 363 triệu học sinh các cấp ở 32 nước tại 3 châu lục buộc phải nghỉ học vì dịch bệnh COVID-19 và con số này chắc chắn sẽ còn tăng trong bối cảnh dịch diễn biến phức tạp.

Giúp cho con không căng thẳng thời dịch COVID-19 - Ảnh 1.
Trẻ em ở nhà trong lúc đáng lẽ phải đi học luôn là tình huống thách thức với các bậc phụ huynh (ảnh minh họa) – Ảnh: REUTERS

Trong khi các trường hối hả triển khai công tác dạy và học qua mạng, các bậc phụ huynh cũng đang nỗ lực tìm kiếm giải pháp để vừa đảm bảo việc học tập tại nhà cho con vừa duy trì cuộc sống theo nếp bình thường nhất có thể. Tuy nhiên, thời gian nghỉ học quá lâu kéo theo rất nhiều hệ lụy.

Tất cả cùng căng thẳng

Những lời phàn nàn phổ biến nhất là chuyện trẻ dành quá nhiều thời gian lên mạng, không có ranh giới rõ ràng giữa việc học ở nhà và học ở lớp (mà bây giờ tất cả đều là bài tập về nhà). Một vấn đề đáng lo không kém nữa là tâm trạng đơn độc, buồn tẻ, thậm chí stress của trẻ khi không được gặp gỡ, nói chuyện trực tiếp với bạn.

“Nhiều trẻ cảm thấy tình trạng này thật khó chịu và chúng rất cô độc” – ông Stephen Dare, trưởng Học viện Hong Kong (một trường tư với 600 học sinh tuổi từ 3-18, đã phải đóng cửa từ tháng 2) – chia sẻ với trang tin Quartz. “Chúng nhớ những lúc được chơi với các nhóm bạn và có thể chia sẻ mọi điều với nhau” – ông nói thêm.

Các bậc phụ huynh dĩ nhiên cũng vô cùng căng thẳng. Người lo con mất thời gian học tập, rơi rớt kiến thức, người lo con không kịp chuẩn bị cho những kỳ thi quan trọng hoặc thậm chí những kỳ thi đó không thể diễn ra.

Các giáo viên thì phát đuối vì gần như ngay lập tức bị thử thách trước những yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi sang phương pháp dạy học trực tuyến. Không ít giáo viên phải chật vật chỉ dẫn kiến thức qua những phương tiện và giải pháp công nghệ mà chính bản thân họ còn gặp nhiều khó khăn để sử dụng.

Giúp cho con không căng thẳng thời dịch COVID-19 - Ảnh 2.
Đồ họa: VIỆT THÁI

Để con hiểu chúng không cô đơn

Sự kết nối xã hội là điều rất quan trọng với sự tồn tại của con người, và khi phải nghỉ học thì điều quan trọng này đã bị cắt đứt. Cha mẹ cần suy nghĩ sáng tạo trong việc giúp trẻ tìm ra thời gian cũng như không gian để kết nối với mọi người.

Chẳng hạn, Học viện Hong Kong đã tổ chức ngày tập thể thao trực tuyến cho các học viên, một mặt giúp các em có sự vận động thể chất, mặt khác vẫn duy trì cảm giác kết nối cộng đồng. Cha mẹ cũng có thể tạo điều kiện cho con trải nghiệm niềm vui nấu nướng và chia sẻ các công thức nấu ăn chúng biết với bạn bè.

Bà Ellen Mahoney – CEO tổ chức Sea Change Mentoring chuyên hỗ trợ các trường quốc tế những sáng kiến giáo dục – gợi ý những trang web hướng dẫn luyện tập thể chất trực tuyến như YogaGlo, Nerd Fitness, các video trên kênh YouTube của Yoga with Adriene hay hướng dẫn của chương trình Scientific 7-minute Workout.

Có thể nhiều em không hề biết vào lúc này đang có ít nhất hơn 363 triệu người đi học khác (trong đó hơn 300 triệu học sinh từ mầm non tới cấp III) cũng đang phải ở nhà “chán chết” như mình. Hãy nói với chúng đang có ít nhất 16 nước trên thế giới đóng cửa trường học toàn quốc để chúng không thấy chỉ có mình đang bị đơn độc, khổ sở.

Cũng theo bà Mahoney, cha mẹ cũng nên trò chuyện để con hiểu có những phản ứng cảm xúc bình thường trước một khủng hoảng như sợ hãi, hoang mang, tức giận, tội lỗi, xấu hổ, nhục nhã, đau khổ và thương xót. Trẻ có thể sẽ trải qua những cảm xúc này ở những lần khác và điều đó là bình thường.

Phụ huynh cũng cần nói với con rằng còn có những người khác lúc này, trong đó có các thầy cô giáo và chính bản thân cha mẹ, cũng có thể đang trải qua một số cảm giác này. Bà Mahoney cho rằng đây có thể là thời điểm tốt để cha mẹ dạy trẻ cách tự hiểu bản thân và có lòng trắc ẩn, cảm thông với người khác, một bài học hi vọng sẽ còn ở lại mãi với trẻ ngay cả khi dịch bệnh COVID-19 này rốt cuộc cũng sẽ qua đi.

Thiết lập nề nếp mới ở nhà

Nhằm hỗ trợ giáo viên tại các trường học trên thế giới và các phụ huynh, bà Ellen Mahoney nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thiết lập các nề nếp, thói quen. Giống như việc những đứa trẻ có một giờ đi ngủ nhất định sẽ ngủ nhiều và ngon hơn, từ đó sẽ khỏe mạnh hơn; khi trường học đóng cửa, việc thiết lập những nề nếp mới ở nhà càng trở nên quan trọng.

Theo đó, cha mẹ cần thiết lập cho con những kế hoạch cần làm trong nhà. Từ những chuyện đơn giản như mặc quần áo ngay ngắn như những ngày đi học (dĩ nhiên không cần phải mặc đồng phục) thay vì mặc đồ bộ, đồ ở nhà, cho tới các nề nếp sinh hoạt, học tập và vui chơi khác.

Bên cạnh đó, phụ huynh cũng nên giải thích để các con hiểu, nếu chúng phải học online quá lâu, chúng cần có lúc nghỉ để đi lại, ngắt kết nối và nói chuyện với bạn.

D.KIM THOA / TuoiTre

—-—-

Tham khảo bài đánh giá ảnh hưởng của đại dịch covid-19 tới trẻ em và gia đình:

Nguồn: https://www.unicef.org/vietnam/vi

[Covid19: Đọc] Muôn Kiếp Nhân Sinh – Phần 1 và 2


Sách Muôn Kiếp Nhân Sinh – Tác Giả Nguyên Phong (ảnh Firstnews)

Hôm nay là ngày tôi nghe review sách trên youtube kênh VoizFM và mua hai quyển của bộ sách này trên tiki, lý do vì sao tôi mới nghe review sơ sơ đã chọn mua vì tôi thích người viết sách là chú Nguyên Phong, tôi đã đọc và nghe audio book nhiều sách của chú. Thời gian này hằng ngày tin tức thường đăng các ca bệnh covid19 mới nên việc giãn cách ở nhà là cần thiết, đọc sách lại là sở thích riêng, vậy nên tôi viết bài này để chia sẻ cho các bạn một tựa sách hay nếu bạn đang tìm gì đó để đọc lúc này, tôi không pr hay review sách, bạn cứ tìm hiểu các thông tin trên mạng và đọc thử , nghe thử rồi chiêm nghiệm, ngấm từng lời trong sách nhé.

Cám ơn bạn đã đọc bài viết. Nguoidentubinhduong.

Giãn cách xã hội không là độc quyền của con người


Con người có thể cảm thấy khó chịu với giãn cách xã hội. Nhưng nó cũng là một phần của thế giới tự nhiên, được phát hiện ở nhiều loại động vật có vú, cá, côn trùng và chim.


Kiến vườn tránh xa tổ của chúng khi biết mình bị mắc bệnh. Chim sẻ nhà tránh tiếp xúc những con chim bị bệnh, nhờ vào các tín hiệu của hệ miễn dịch. Nguồn: Aditya Vistarakula/Getty Images.

Trên một rạn san hô cạn ở Florida Keys, một con tôm hùm gai nhỏ ở biển Caribbean trở về sau một đêm tìm kiếm những loài động vật thân mềm ngon lành và đi vào cái hang nhỏ. Tôm hùm thường chia sẻ những khe đá để cùng trú ngụ và tối nay, căn nhà nhỏ của nó có một con mới đến. Nhưng, có điều gì đó không đúng với kẻ lạ này: Các thành phần hóa học trong nước tiểu của con này có mùi rất lạ. Những chất này được tạo ra khi một con tôm hùm bị nhiễm một loại virus truyền nhiễm có tên là Panulirus argus virus 1, điều mà con tôm hùm khỏe mạnh có thể cảm nhận được. Cũng khó như việc tìm ra một cái hang để bảo vệ nó khỏi những kẻ săn mồi, con tôm hùm gai nhỏ đành phải chấp nhận rời bỏ cái hang để tránh xa mầm bệnh nguy hiểm này.

Những phản ứng của tôm hùm như trên đã được xác thực cả trong thực tế và thí nghiệm, chứng minh điều mà chúng ta đã quá quen thuộc trong năm nay: hạn chế giao tiếp xã hội (hay cách li xã hội). Con người có thể cắt đứt các tương tác gần với gia đình và bạn bè để giảm hoặc chấm dứt sự lây lan của Covid-19. Điều này thật sự khó khăn, và nhiều người đã đặt nghi vấn về sự cần thiết của nó. Nhưng cách li xã hội là một phần của tự nhiên. Ngoài tôm hùm, các loài động vật rất đa dạng như khỉ, cá, côn trùng và chim cũng cho thấy hiện tượng cách li thành viên bị bệnh. Hành vi này rất phổ biến vì nó giúp các quần thể động vật tồn tại. Một số loài vẫn sống chung với các thành viên bị nhiễm bệnh nhưng thay đổi cách tương tác. Ví dụ, kiến hạn chế gặp gỡ giữa các cá thể, nhằm giảm tiếp xúc (râu), làm giảm nguy cơ lây nhiễm.

Đáng để đánh đổi

Panulirus argusvirus 1 giết chết hơn một nửa tôm hùm con bị nhiễm. Đặc điểm “đời sống xã hội” của tôm hùm khiến chúng rất dễ bị lây: Trong một thời điểm, mỗi hang có thể tập trung lên đến 20 con. Khả năng phát hiện và tránh các thành viên trong nhóm bị nhiễm bệnh chính là chìa khóa để tôm hùm đối mặt với dịch bệnh này. Các chỗ trú ẩn an toàn trong bọt biển, san hô hoặc khe đá dọc theo đáy đại dương giúp chúng tránh những kẻ săn mồi háu ăn như cá nóc gai.

Ngoài tôm hùm, các loài động vật như khỉ, cá, côn trùng và chim cũng cho thấy hiện tượng cách li thành viên bị bệnh. Hành vi này giúp các quần thể động vật tồn tại. Trong trường hợp vẫn sống chung với các thành viên bị nhiễm bệnh, chúng sẽ thay đổi cách tương tác. Ví dụ như hạn chế gặp gỡ giữa các cá thể.

Tuy nhiên vào đầu năm 2000, nhà nghiên cứu Don Behringer của Đại học Florida và các đồng nghiệp đã nhận thấy, một số con tôm hùm non chỉ sống một mình trong hang, mặc dù điều này khiến chúng dễ bị tổn thương hơn. Họ phát hiện những con tôm này đã bị nhiễm virus truyền nhiễm. Các nhà khoa học nghi ngờ những con tôm này không chọn cách ở một mình mà chúng có thể đã bị xa lánh.

Để xác nhận, họ đã thực hiện một khảo sát: Đặt một vài con tôm hùm trong bể cá, cho phép chúng có thể chui vào ba loại hang: các hang nhân tạo còn trống, hang đã có các con khỏe mạnh sống hoặc bị nhiễm virus. Bài báo đăng trên tạp chí Nature năm 2006, xác nhận: Khi không mắc bệnh tật, thì những con tôm khỏe mạnh này có xu hướng chọn những cái hang đã có kẻ tới trước đó hơn là những cái hang trống; khi có tôm hùm nhiễm virus, thì chúng tránh những hang có tôm hùm bệnh này, mặc dù điều đó cũng có nghĩa là tỷ lệ chúng phải sống một mình cao.

Trong một nghiên cứu tiếp theo được xuất bản năm 2013 trong seri Sự phát triển sinh thái học biển, Behringer và đồng nghiệp Joshua Anderson đã chỉ ra rằng những con tôm hùm khỏe mạnh phát hiện ra những con tôm bị bệnh bằng cách đánh hơi. Họ chỉ ra trong nước tiểu của tôm hùm bị nhiễm bệnh có hóa chất lạ, đó là một tín hiệu nguy hiểm cho nhóm bạn tình khỏe mạnh. Khi các nhà khoa học sử dụng keo Krazy để chặn các cơ quan giải phóng nước tiểu của tôm hùm bị nhiễm, những con khỏe mạnh không còn trốn tránh những con bị bệnh.

Khi tôm hùm phát hiện một con vật bị nhiễm, chúng sẵn sàng chấp nhận rủi ro đáng kể để không mắc bệnh. Khi Mark Butler, ở Đại học Old Dominion và các đồng nghiệp của mình ép một con tôm hùm bệnh đến hang của những con tôm hùm khỏe mạnh ở Florida Keys, họ thấy những con tôm khỏe mạnh thường rời bỏ nơi trú ẩn an toàn của chúng, mặc dù chúng sẽ đối diện với nguy cơ bị ăn thịt lớn hơn. Trong nghiên cứu của họ được xuất bản năm 2015 trên PLOS One, các nhà khoa học đã sử dụng các mô hình toán học để chỉ ra rằng việc trốn tránh này ngăn chặn sự bùng phát của virus – thứ có thể tàn phá quần thể tôm hùm.

Bảo vệ những thứ giá trị và dễ bị tổn thương

Trong nghiên cứu do Nathalie Stroeymeyt, ở Đại học Bristol, Anh dẫn dắt và xuất bản năm 2018 trên tạp chí Science, các nhà nghiên cứu đã sử dụng các thẻ kỹ thuật số nhỏ để theo dõi quá trình di chuyển của các đàn kiến ​​trong vườn, trong một đợt bùng phát của loại nấm nguy hiểm Metarhizium brunneum. Các bào tử của loại nấm này được truyền từ kiến ​​sang kiến ​​thông qua tiếp xúc vật lý; phải mất một đến hai ngày để các bào tử xâm nhập vào cơ thể của kiến ​​và gây bệnh, thường dẫn đến tử vong. Khoảng trống thời gian giữa mốc phơi nhiễm và phát bệnh cho phép Stroeymeyt và các đồng nghiệp của cô xem liệu kiến ​​có thay đổi “hành vi xã hội” của chúng trong 24 giờ hay không.


Khỉ mặt chó chải chuốt lông cho họ hàng thân thiết ngay cả khi chúng có ký sinh trùng, nhưng tránh các cá thể cùng nhóm khác mang bệnh truyền nhiễm. Cầy mangut phụ thuộc nhiều vào hợp tác nhóm, nên chúng chải chuốt cho cả con ốm và khỏe trong đàn. ảnh: Ralf Gelfand/Getty Images (trái), Mike Hill/Getty (phải).

Để đo lường cách kiến ​​phản ứng khi bệnh xâm nhập tổ lần đầu tiên, các nhà nghiên cứu đã chuyển bào tử nấm trực tiếp vào một tập hợp con của kiến ​​đi săn thường xuyên rời khỏi tổ. Những kẻ săn mồi này rất có thể vô tình gặp phải bào tử nấm trong khi ra ngoài tìm kiếm thức ăn, vì vậy phương pháp này bắt chước một cách tự nhiên sự lây nhiễm nấm lên kiến. Các hành vi của 11 đàn kiến nhiễm nấm được so sánh với 11 đàn đối chứng – những con kiến đi săn trong đàn đối chứng được nhúng vào trong dung dịch vô hại. Kiến ở các đàn tiếp xúc với nấm nhanh chóng bắt đầu tự cách li xã hội sau khi bị nhiễm. Trong vòng 24 giờ, những con kiến ​​này đã tự cô lập bản thân bằng cách dành nhiều thời gian rời khỏi tổ hơn so với những con kiến ​​đối chứng.

Những con kiến ​​khỏe mạnh trong đàn thuộc nhóm nhiễm nấm cũng giảm mạnh các tương tác xã hội của chúng, nhưng cách chúng làm như vậy phụ thuộc vào vai trò của mình. Những con kiến không bị nhiễm bệnh, thường xuyên tương tác với những con kiến khác có thể mang mầm bệnh, và giữ khoảng cách với tổ khi phát bệnh. Điều này ngăn cản các nguy cơ cho các thành viên của tổ có giá trị sinh sản (kiến nữ hoàng và kiến “hộ lý” ấp trứng). Các kiến hộ lý cũng hành động, di chuyển đàn con sâu hơn bên trong tổ và tránh xa những kẻ săn mồi, một khi nấm được phát hiện. Các tín hiệu mà kiến ​​sử dụng để phát hiện và phản ứng nhanh với phơi nhiễm nấm vẫn chưa được biết, nhưng chiến lược cách li xã hội này hiệu quả đến mức tất cả các kiến nữ hoàng và hầu hết các kiến “hộ lý” từ các tổ nghiên cứu vẫn còn sống, sau khi kết thúc đợt bùng phát thử nghiệm.

Kiến vườn bảo vệ các thành viên quan trọng nhất trong tổ của chúng, nhưng một số loài chim sử dụng một chiến lược khác, có lẽ được dẫn dắt bởi sức mạnh đáp ứng của hệ miễn dịch trong chúng. Maxine Zylberberg và các đồng nghiệp của cô đã đặt những con chim sẻ trong nhà vào ba cái lồng liền kề. Mỗi con chim trung tâm được vây một bên bởi một con chim khỏe mạnh và một bên là một con chim sẻ có vẻ ốm yếu (bị tác động). Quan sát thời gian con chim ở giữa dành cho mỗi bên lồng của nó, các nhà khoa học phát hiện rằng chim sẻ nhà thường tránh những con chim biểu hiện bệnh. Mức độ tránh này phụ thuộc vào sự giao động hệ miễn dịch của con chim đối diện. Những con chim có nồng độ kháng thể trong máu cao hơn và có một loại protein có thể là tín hiệu kích hoạt miễn dịch mạnh hơn, cho thấy ít bị ác cảm hơn. Nhưng bên cạnh đó, các con chim có mức độ miễn dịch yếu hơn cũng đã tránh những con chim bị bệnh nặng nhất. Các nhà nghiên cứu đã công bố trên tạp chí Biology Letters vào năm 2013.

Một mô hình tương tự đã được thực hiện ở cá bảy màu bị nhiễm một loại giun truyền nhiễm và gây suy nhược có tên là Gyrodactylus Turnbulli. Trong công trình xuất bản năm 2019 trên Biology Letters, Jessica Stephenson, ở Đại học Pittsburgh, đã đặt những con cá bảy màu chưa bị nhiễm giun trong một bể cá trung tâm, ở giữa hai bể. Một bên trống rỗng, và một bên chứa một nhóm ba con cá bảy màu đại diện cho nguy cơ lây nhiễm tiềm ẩn. Nhiều con cá bảy màu ưa thích gần những con cá bảy màu khác, như mong đợi cho một loài sống xã hội. Nhưng một số cá bảy màu đực phản ứng ngược lại một cách mạnh mẽ. Những con cá bảy màu ở bể bên cạnh sau đó đã được chứng minh là rất dễ bị nhiễm giun. Nó có ý nghĩa rằng sự tiến hóa sẽ ủng hộ sự biểu hiện mạnh mẽ của hành vi xa lánh những kẻ có nguy cơ cao nhất.

Quan hệ ràng buộc

Chiến lược xã hội đôi khi có nghĩa là duy trì các mối quan hệ xã hội nhất định, ngay cả khi chúng làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Mandrills (khỉ mặt chó), loài linh trưởng có tính xã hội cao với khuôn mặt đầy màu sắc nổi bật, minh họa cho điều này. Loài này sống thành bầy từ hàng chục đến hàng trăm cá thể trong các khu rừng mưa nhiệt đới ở vùng xích đạo châu Phi. Các bầy thường có sự kết hợp của các thành viên trong các gia đình (quan hệ huyết thống) và thường xuyên chải chuốt lẫn nhau, giúp cải thiện vệ sinh và tạo liên kết xã hội. Nhưng chúng điều chỉnh hành vi chải chuốt của mình theo những cách đặc biệt để tránh những con cùng nhóm truyền nhiễm bệnh, Clémence Poirotte và các đồng nghiệp đã ghi nhận trong một báo cáo được công bố năm 2017 trên tạp chí Science Advances. Các nhà khoa học đã quan sát các tương tác chải lông hàng ngày của các con khỉ tự do trong một công viên ở Gabon và định kỳ thu thập các mẫu phân, để tìm hiểu cá thể nào bị nhiễm ký sinh trùng đường ruột nặng. Các con khỉ có thể phát hiện tình trạng nhiễm trùng chỉ dựa trên mùi.

Tuy nhiên, đôi khi khỉ Mandrills từ bỏ sự cách li xã hội khi đối mặt với tình trạng lây lan bệnh. Trong một nghiên cứu tiếp theo, cũng do Poirotte dẫn dắt, chúng tiếp tục chải lông cho một số con họ hàng gần nhất, nhưng có mức độ ký sinh trùng cao, ngay cả khi chúng giữ khoảng cách với các thành viên khác trong nhóm bị ký sinh. Trong công bố vào năm 2020 của nhóm đăng trên Biology Letters, các nhà nghiên cứu nói rằng việc duy trì các liên minh mạnh mẽ và vô điều kiện với một số họ hàng nhất định có thể mang lại nhiều lợi ích lâu dài ở các loài linh trưởng, giống như ở người. Trong loài khỉ mặt chó này, con cái có mối quan hệ xã hội mạnh nhất. Chúng có thể bắt đầu sinh sản sớm hơn và có thể có nhiều con hơn trong suốt cuộc đời. Những lợi ích tiến hóa như vậy liên quan đến việc duy trì một số mối quan hệ xã hội có thể có nguy cơ nhiễm trùng.

Mối quan hệ xã hội của một số động vật sống theo nhóm có thể rất quan trọng, đến mức chiến lược lẩn tránh sẽ không bao giờ được ưu tiên. Ví dụ, công trình do Bonnie M. Fairbanks dẫn đầu và xuất bản năm 2015 trên tạp chí Sinh thái học và Xã hội học cho thấy cầy mangut không xa lánh thành viên trong nhóm, ngay cả khi chúng có dấu hiệu bệnh rõ ràng. Đây là một loài có tính xã hội cao có nguồn gốc từ sa mạc Sahara và sống trong các bầy ổn định lên đến 40 thành viên (chung hoặc không chung huyết thống). Các thành viên trong nhóm tham gia vào các tương tác chặt chẽ, bằng cách nghỉ ngơi bên nhau và thay phiên nhau chải chuốt lông theo cách thức chuyên nghiệp.

Kathleen A. Alexander của Virginia Tech, một tác giả khác của bài báo, lưu ý nhiều cầy mangut trong khu vực nghiên cứu của cô ở Botswana bị bệnh rõ rệt – một dạng bệnh lao mới. Bệnh này phát triển ngấm ngầm và phải mất hàng tháng trời mới khiến những con cầy bị chết. Fairbanks sau đó đã dành nhiều tháng theo dõi chặt chẽ sáu bầy bị ảnh hưởng căn bệnh này, quan sát tất cả các tương tác xã hội giữa các thành viên. Đáng ngạc nhiên, cầy mangut khỏe mạnh tiếp tục tham gia vào các tương tác chặt chẽ với các thành viên bị bệnh rõ ràng. Trên thực tế, chúng đã chải lông cho các con bị bệnh đến mức không thể phân biệt cách đối xử với những con khỏe mạnh, mặc dù những con cầy mangut bị bệnh ít có khả năng đáp lại hành động đó. Không có sự phân biệt đối xử ở những loài mà sự hợp tác chặt chẽ với các cá thể khác để săn bắt và phòng thủ ảnh hưởng lớn đến sự tồn tại của chúng.

Thiên nhiên dẫn dắt

Giống như các loài động vật khác, con người có một lịch sử tiến hóa lâu dài với các bệnh truyền nhiễm. Nhiều hình thức miễn dịch hành vi của chúng ta, chẳng hạn như cảm giác ghê rợn trong môi trường bẩn thỉu hoặc đông đúc, có khả năng là kết quả của lịch sử này. Nhưng con người hiện đại, không giống như các loài động vật khác, có nhiều lợi thế khi bệnh dịch bùng phát. Ví dụ, bây giờ chúng ta có thể truyền thông các mối đe dọa của bệnh tật trên toàn cầu ngay lập tức. Khả năng này cho phép chúng ta tạo ra sự cách li xã hội trước khi dịch bệnh xuất hiện trong cộng đồng địa phương. Các nền tảng giao tiếp kỹ thuật số tiên tiến, từ e-mail đến các cuộc trò chuyện video nhóm, cho phép chúng ta giữ khoảng cách vật lý trong khi vẫn duy trì được các kết nối xã hội. Các loài động vật khác mất mối quan hệ và tương tác xã hội đối với khoảng cách thực tế. Nhưng có lẽ, lợi thế lớn nhất của con người là khả năng phát triển các công cụ phi sinh học tinh vi, chẳng hạn như vaccine, ngăn ngừa bệnh mà không cần thay đổi hành vi. Tiêm phòng cho phép chúng ta duy trì cuộc sống tương tác xã hội bình thường, mặc dù các bệnh truyền nhiễm như bệnh bại liệt và bệnh sởi vẫn còn tồn tại.

Tuy nhiên, khi nói đến việc ngăn chặn các bệnh mới lạ như Covid-19, chúng ta đang ở trong cùng một chiến tuyến với các động vật khác. Giống với tự nhiên, hành vi cách li xã hội là một trong những công cụ tốt nhất của chúng ta, cho đến khi vaccine hoặc phương pháp điều trị hiệu quả có thể được phát triển. Nhưng cũng giống như các động vật khác, chúng ta phải có chiến lược. Như giữa kiến ​​và kiến, chúng ta có thể duy trì các tương tác xã hội thiết yếu nhất và giữ khoảng cách với những người dễ bị tổn thương nhất. Thành công của tôm hùm gai chống lại một loại virus tàn phá ở vùng biển Caribbean cho thấy có sự đánh đổi ngắn hạn của việc cách li xã hội. Mặc dù điều này không được bình thường, chúng ta chỉ cần đi theo sự dẫn dắt của tự nhiên.

Đức Phát dịch / Tạp chí Tia Sáng
Nguồn bài và ảnh: https://www.scientificamerican.com/article/animals-use-social-distancing-to-avoid-disease1/