The professionals who predict the future for a living

Inez Fung

Professor of atmospheric science, University of California, Berkeley

Inez Fung
Leah Fasten

I’ve spoken to people who want climate model information, but they’re not really sure what they’re asking me for. So I say to them, “Suppose I tell you that some event will happen with a probability of 60% in 2030. Will that be good enough for you, or will you need 70%? Or would you need 90%? What level of information do you want out of climate model projections in order to be useful?”

I joined Jim Hansen’s group in 1979, and I was there for all the early climate projections. And the way we thought about it then, those things are all still totally there. What we’ve done since then is add richness and higher resolution, but the projections are really grounded in the same kind of data, physics, and observations.

Still, there are things we’re missing. We still don’t have a real theory of precipitation, for example. But there are two exciting things happening there. One is the availability of satellite observations: looking at the cloud is still not totally utilized. The other is that there used to be no way to get regional precipitation patterns through history—and now there is. Scientists found these caves in China and elsewhere, and they go in, look for a nice little chamber with stalagmites, and then they chop them up and send them back to the lab, where they do fantastic uranium-thorium dating and measure oxygen isotopes in calcium carbonate. From there they can interpret a record of  historic rainfall. The data are incredible: we have got over half a million years of precipitation records all over Asia.

I don’t see us reducing fossil fuels by 2030. I don’t see us reducing CO2 or atmospheric methane. Some 1.2 billion people in the world right now have no access to electricity, so I’m looking forward to the growth in alternative energy going to parts of the world that have no electricity. That’s important because it’s education, health, everything associated with a Western standard of living. That’s where I’m putting my hopes.

Anne-Lise Kjaer
Dvora Photography

Anne Lise Kjaer

Futurist, Kjaer Global, London

Prediction for 2030: Adults will learn to grasp new ideas

As a kid I wanted to become an archaeologist, and I did in a way. Archaeologists find artifacts from the past and try to connect the dots and tell a story about how the past might have been. We do the same thing as futurists; we use artifacts from the present and try to connect the dots into interesting narratives in the future.

When it comes to the future, you have two choices. You can sit back and think “It’s not happening to me” and build a great big wall to keep out all the bad news. Or you can build windmills and harness the winds of change.

A lot of companies come to us and think they want to hear about the future, but really it’s just an exercise for them—let’s just tick that box, do a report, and put it on our bookshelf.

So we have a little test for them. We do interviews, we ask them questions; then we use a model called a Trend Atlas that considers both the scientific dimensions of society and the social ones. We look at the trends in politics, economics, societal drivers, technology, environment, legislation—how does that fit with what we know currently? We look back maybe 10, 20 years: can we see a little bit of a trend and try to put that into the future?

What’s next? Obviously with technology we can educate much better than we could in the past. But it’s a huge opportunity to educate the parents of the next generation, not just the children. Kids are learning about sustainability goals, but what about the people who actually rule our world?

Philip Tetlock
Courtesy Photo

Philip Tetlock

Coauthor of Superforecasting and professor, University of Pennsylvania

Prediction for 2030: We’ll get better at being uncertain

At the Good Judgment Project, we try to track the accuracy of commentators and experts in domains in which it’s usually thought impossible to track accuracy. You take a big debate and break it down into a series of testable short-term indicators. So you could take a debate over whether strong forms of artificial intelligence are going to cause major dislocations in white-collar labor markets by 2035, 2040, 2050. A lot of discussion already occurs at that level of abstractionbut from our point of view, it’s more useful to break it down and to say: If we were on a long-term trajectory toward an outcome like that, what sorts of things would we expect to observe in the short term? So we started this off in 2015, and in 2016 AlphaGo defeated people in Go. But then other things didn’t happen: driverless Ubers weren’t picking people up for fares in any major American city at the end of 2017. Watson didn’t defeat the world’s best oncologists in a medical diagnosis tournament. So I don’t think we’re on a fast track toward the singularity, put it that way.

Forecasts have the potential to be either self-fulfilling or self-negatingY2K was arguably a self-negating forecast. But it’s possible to build that into a forecasting tournament by asking conditional forecasting questions: i.e., How likely is X conditional on our doing this or doing that?

What I’ve seen over the last 10 years, and it’s a trend that I expect will continue, is an increasing openness to the quantification of uncertainty. I think there’s a grudging, halting, but cumulative movement toward thinking about uncertainty, and more granular and nuanced ways that permit keeping score.

Keith Chen
Ryan Young

Keith Chen

Associate professor of economics, UCLA

Prediction for 2030: We’ll be more—and less—private

When I worked on Uber’s surge pricing algorithm, the problem it was built to solve was very coarse: we were trying to convince drivers to put in extra time when they were most needed. There were predictable times—like New Year’s—when we knew we were going to need a lot of people. The deeper problem was that this was a system with basically no control. It’s like trying to predict the weather. Yes, the amount of weather data that we collect today—temperature, wind speed, barometric pressure, humidity data—is 10,000 times greater than what we were collecting 20 years ago. But we still can’t predict the weather 10,000 times further out than we could back then. And social movements—even in a very specific setting, such as where riders want to go at any given point in time—are, if anything, even more chaotic than weather systems.

These days what I’m doing is a little bit more like forensic economics. We look to see what we can find and predict from people’s movement patterns. We’re just using simple cell-phone data like geolocation, but even just from movement patterns, we can infer salient information and build a psychological dimension of you. What terrifies me is I feel like I have much worse data than Facebook does. So what are they able to understand with their much better information?

I think the next big social tipping point is people actually starting to really care about their privacy. It’ll be like smoking in a restaurant: it will quickly go from causing outrage when people want to stop it to suddenly causing outrage if somebody does it. But at the same time, by 2030 almost every Chinese citizen will be completely genotyped. I don’t quite know how to reconcile the two.

Annalee Newitz
Sarah Deragon

Annalee Newitz

Science fiction and nonfiction author, San Francisco

Prediction for 2030: We’re going to see a lot more humble technology

Every era has its own ideas about the future. Go back to the 1950s and you’ll see that people fantasized about flying cars. Now we imagine bicycles and green cities where cars are limited, or where cars are autonomous. We have really different priorities now, so that works its way into our understanding of the future.

Science fiction writers can’t actually make predictions. I think of science fiction as engaging with questions being raised in the present. But what we can do, even if we can’t say what’s definitely going to happen, is offer a range of scenarios informed by history.

There are a lot of myths about the future that people believe are going to come true right now. I think a lot of people—not just science fiction writers but people who are working on machine learning—believe that relatively soon we’re going to have a human-equivalent brain running on some kind of computing substrate. This is as much a reflection of our time as it is what might actually happen.

It seems unlikely that a human-equivalent brain in a computer is right around the corner. But we live in an era where a lot of us feel like we live inside computers already, for work and everything else. So of course we have fantasies about digitizing our brains and putting our consciousness inside a machine or a robot.

I’m not saying that those things could never happen. But they seem much more closely allied to our fantasies in the present than they do to a real technical breakthrough on the horizon.

We’re going to have to develop much better technologies around disaster relief and emergency response, because we’ll be seeing a lot more floods, fires, storms. So I think there is going to be a lot more work on really humble technologies that allow you to take your community off the grid, or purify your own water. And I don’t mean in a creepy survivalist way; I mean just in a this-is-how-we-are-living-now kind of way.

Finale Doshi-Velez
Noah Willman

Finale Doshi-Velez

Associate professor of computer science, Harvard

Prediction for 2030: Humans and machines will make decisions together

In my lab, we’re trying to answer questions like “How might this patient respond to this antidepressant?” or “How might this patient respond to this vasopressor?” So we get as much data as we can from the hospital. For a psychiatric patient, we might have everything about their heart disease, kidney disease, cancer; for a blood pressure management recommendation for the ICU, we have all their oxygen information, their lactate, and more.

Some of it might be relevant to making predictions about their illnesses, some not, and we don’t know which is which. That’s why we ask for the large data set with everything.

There’s been about a decade of work trying to get unsupervised machine-­learning models to do a better job at making these predictions, and none worked really well. The breakthrough for us was when we found that all the previous approaches for doing this were wrong in the exact same way. Once we untangled all of this, we came up with a different method.

We also realized that even if our ability to predict what drug is going to work is not always that great, we can more reliably predict what drugs are not going to work, which is almost as valuable.

I’m excited about combining humans and AI to make predictions. Let’s say your AI has an error rate of 70% and your human is also only right 70% of the time. Combining the two is difficult, but if you can fuse their successes, then you should be able to do better than either system alone. How to do that is a really tough, exciting question.

All these predictive models were built and deployed and people didn’t think enough about potential biases. I’m hopeful that we’re going to have a future where these human-machine teams are making decisions that are better than either alone.

Abdoulaye Banire Diallo
Guillaume Simoneau

Abdoulaye Banire Diallo

Professor, director of the bioinformatics lab, University of Quebec at Montreal

Prediction for 2030: Machine-based forecasting will be regulated

When a farmer in Quebec decides whether to inseminate a cow or not, it might depend on the expectation of milk that will be produced every day for one year, two years, maybe three years after that. Farms have management systems that capture the data and the environment of the farm. I’m involved in projects that add a layer of genetic and genomic data to help forecastingto help decision makers like the farmer to have a full picture when they’re thinking about replacing cows, improving management, resilience, and animal welfare.

With the emergence of machine learning and AI, what we’re showing is that we can help tackle problems in a way that hasn’t been done before. We are adapting it to the dairy sector, where we’ve shown that some decisions can be anticipated 18 months in advance just by forecasting based on the integration of this genomic data. I think in some areas such as plant health we have only achieved 10% or 20% of our capacity to improve certain models.

Until now AI and machine learning have been associated with domain expertise. It’s not a public-wide thing. But less than 10 years from now they will need to be regulated. I think there are a lot of challenges for scientists like me to try to make those techniques more explainable, more transparent, and more auditable.

This article was originally published by:


Guardian: Covid-19 Teaches Us Delaying Climate Action is “Deadly”

Guest essay by Eric Worrall In the minds of climate alarmists, the climate crisis is every bit as immediate and deadly as the Chinese Coronavirus epidemic. Delay is deadly: what Covid-19 tells us about tackling the climate crisis Jonathan Watts Rightwing governments have denied the problem and been slow to act. With coronavirus and the […]

Guardian: Covid-19 Teaches Us Delaying Climate Action is “Deadly” — Watts Up With That?

Tìm về cội nguồn văn hóa Ấn: Văn minh Harappa

Tìm về cội nguồn văn hóa Ấn: Văn minh Harappa

Văn minh là trật tự xã hội nhằm đẩy mạnh sự sáng tạo văn hoá, Từ “văn minh” – civilization xuất hiện đầu tiên ở Pháp vào thế kỷ 18 nói lên niềm tin và khát vọng của con người vào tiến bộ xã hội. Sau đó dùng để chỉ những loại hình xã hội khác nhau kể từ khi con người ra khỏi thời tiền sử, đặc biệt để chỉ những nền văn minh cổ đại như Hy Lạp, Lưỡng Hà, Trung Hoa, Ấn Độ… Văn minh là sự kết hợp đầy đủ các yếu tố tiên tiến tại thời điểm xét đến để tạo nên, duy trì, vận hành và tiến hoá xã hội loài n

Trước khi tìm hiểu nền văn minh Harappa, chúng ta hãy tìm hiểu xem thế Văn minh là gì để từ đó ứng chiếu với các phát hiện khảo cổ học và suy luận của các nghiên cứu, khảo cổ học và sử học.

Có nhiều định nghĩa về Văn minh. Một định nghĩa mang tính chất bao hàm nhất cho rằng một nền văn minh là một xã hội phức tạp, thể hiện phẩm chất tiên tiến từ một xã hội đồng nhất. Mọi cư dân sinh sống trong xã hội cùng một văn hoá, nhưng không phải tất cả mọi cư dân đều sống trong nền văn minh. V. Gordon Childe đã đưa ra 10 đặc điểm chung nhất đối với một nền văn minh và nền văn minh Harappa mang những nét mang đăc trưng của một nền văn minh đô thị:  

  1.     Trình độ kỹ thuật nông nghiệp: đạt mức độ cao, con người sử dụng sức mạnh, canh tác luân canh và biết sử dụng thủy lợi. Điều này giúp hình thành một tầng lớp nông dân tạo ra một lượng thặng dư về thực phẩm.
  2.     Mâu thuẫn giữa các tầng lớp: không phải toàn bộ cư dân dồn hết thời gian cho việc kiếm thức ăn. Việc này sẽ thức đẩy dẫn đến sự phân chia các tầng lớp cư dân. Xã hội sẽ dôi dư các lực lượng cư dân quan tâm đến các lĩnh vực không thuộc lao động trong nông nghiệp như, xây dựng, chiến tranh, khoa học hoặc tôn giáo. Điều này chỉ có thể đạt được nếu xã hội nói đến có một lượng thặng dư thức ăn dồi dào.
  3.     Hình thành nên các trung tâm đô thị: Sự tập trung của một lượng lớn sản phẩm phi nông nhiệp vào khu vực định cư cố định, gọi là đô thị.
  4.     Hình thành nên hình thái tổ chức xã hội: cần phải có một thủ lĩnh hoặc là người đứng đầu các gia đình quý tộc hoặc là đảng phái để điều hành xã hội; hoặc là hình thái nhà nước, ở đó tầng lớp cai trị được sự hỗ trợ của một chính phủ hay quan lại. Sức mạnh chính trị phải được tập trung bên trong đô thị.
  5.     Có người đứng đầu/tầng lớp cai trị: phần lương thực, thực phẩm sản xuất ra được vận hành bằng thể chế hóa của tầng lớp cai trị, chính phủ hay quan lại.
  6.     Tôn giáo: Thể chế phức tạp, xã hội trật tự như một sự ngăn nắp của tôn giáo và giáo dục, đối nghịch với nó là một xã hội kém về tín ngưỡng và giáo dục thấp.
  7.     Kinh tế: Sự phát triển của một hình thái phức tạp của nền kinh tế thương mại. Cái này đưa đến sự hình thành nền thương mại trên cơ sở sử dụng tiền tệ và khu thương mại tập trung – chợ.
  8.     Sự giàu có ở mức độ cao hơn một xã hội đơn lẻ.
  9.     Sử dụng các công cụ lao động: Có sự phổ biến của các công nghệ mới do các lực lượng không bận bịu vào các công việc tìm kiếm thực phẩm. Trong rất nhiều nền văn minh sơ khởi, công nghệ luyện kim là một tiến bộ cốt lõi.
  10.     Chữ viết: Có sự phát triển mạnh mẽ về hội họa, bao gồm cả chữ viết.

Như vậy, để minh chứng được rằng, Harappa là một nền văn minh đô thị, chúng ta hãy đi tìm hiểu từng đặc trưng của nó.

Cách đây vài ngàn năm, lịch sử đã ghi nhật sự tồn tại một nền văn minh phát triển rực rỡ ở thung lũng sông Ấn. Nằm ở Pakistan và miền tây Ấn Độ ngày nay, đó là văn hóa đô thị sớm nhất của tiểu lục địa Ấn Độ. [Indus Valley Civilization (1990) In Encyclopedia Britannica. (p. 302). Chicago, IL.] Nền văn minh Thung lũng sông Ấn theo đúng tên gọi của nó bao phủ một diện tích bằng cả  Tây Âu. Nó là nền văn minh lớn nhất trong bốn nền văn minh cổ đại Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ và Trung Quốc. Văn minh lưu vực sông Ấn cũng còn được gọi là Văn hóa Harappa theo địa danh của một trong những nơi khai quật chính là một nền văn minh thời Cổ đại phát triển vào khoảng thời gian từ năm 2.800 – 1.800 TCN nằm bên trái nhánh sông Ravi – một trong năm nhánh của sông Ấn hay còn gọi là Punjab và nằm về phía tây bắc của tiểu lục địa Ấn Độ. Một tên gọi khác của nền văn hóa này, nền văn minh Sindhu-Sarasvati, dựa trên thuyết cho rằng nền văn minh này là nền văn minh đã được nhắc đến trong văn học Veda. Tuy nhiên, trong tất cả các nền văn minh này thì đây được xem là nền văn minh ít được biết nhất. Điều này là do chữ viết của nền văn minh Indus vẫn chưa được giải mã. Có nhiều dấu tích của các con chữ được tìm thấy trên các mảnh gỗm bị vỡ, các con dấu, hay bùa hộ mệnh, nhưng các nhà ngôn ngữ học và các nhà khảo cổ đã gắng để có thể giải mã nó.

Sau đó, các nhà nghiên cứu đã phải dựa vào vật liệu mang tính văn hóa còn sót để từ đó cho họ cái nhìn sâu sắc vào đời sống của người dân Harappan. [Kenoyer, Jonathan. (July 2003) Uncovering the keys to lost Indus cities. Scientific American. pg 71.] Harappan là tên được đặt cho người dân thời kỳ cổ đại thuộc nền văn minh Thung lũng Ấn. Bài viết này sẽ được tập trung chủ yếu vào hai thành phố lớn nhất của Harappa và Mohenjo-Daro, và những gì đã được phát hiện ở đó.

Phát hiện và khám phá nền văn minh sông Ấn  – Harappa

Việc phát hiện ra nền văn minh Thung lũng Indus lần đầu tiên vào năm 1800 bởi người Anh. Việc ghi chép lại đầu tiên là do một đào ngũ quân đội Anh, James Lewis, người đã được xem như một kỹ sư người Mỹ vào năm 1826. Ông nhận thấy sự hiện diện của những đống di tích tại một thị trấn nhỏ ở Punjab gọi là Harappa. Vì Harappa là thành phố đầu tiên được tìm thấy, và những phái hiện sau đó đều được gọi là nền văn minh Harappan.

Thành phố Harappa đổ nát đã được biết đến từ lâu và được Charles Masson miêu tả lần đầu tiên vào năm 1844 trong quyển Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and The Panja của ông như là “một pháo đài xây bằng gạch nung từ đất sét đã bị phá hủy”, tầm quan trọng của nó chỉ được nhận biết rất lâu sau đó.

Alexander Cunningham, người đứng đầu Viện Khảo cổ học Ấn Độ đã đến khu vực này vào năm 1853 và năm 1856 trong khi tìm kiếm các thành phố mà người hành hương Trung Quốc đã đặt chân trong thời kỳ Phật giáo. Sự hiện diện của một thành phố cổ đã được khẳng định trong 50 năm sau, nhưng không ai có bất kỳ ý tưởng về tuổi tác hoặc tầm quan trọng của nó. Vào năm 1872, các phế tích bằng gạch đã bị lấy đi đã làm phá hủy hầu các tầng trên của các khu vực này. Năm 1857 trong lúc xây dựng đường tàu hỏa Đông Ấn từ Karatschi đến Lahore người Anh đã sử dụng gạch tìm thấy trên một cánh đồng đổ nát gần Harappa để củng cố con đường tàu hỏa này. Vì thế mà tình trạng các di chỉ còn lại ở Harappa xấu hơn rất nhiều so với ở Mohenjo-Daro. Mohenjo-Daro cũng được biết đến từ lâu nhưng ở đấy người ta chỉ quan tâm đến những phần còn lại của một tu viện Phật giáo từ thế kỷ thứ 2 SCN được xây dựng trên những đống đổ nát cũ. Alexander Cunningham đã thực hiện một cuộc khai quật nhỏ tại đây và phát hiện một số đồ gốm cổ xưa, một số công cụ bằng đá, và con dấu bằng đá. Ông công bố phát hiện của mình và nó tạo ra sự tò mò nghiên cứu của các học giả.     

Năm 1912 J. Fleet tìm thấy trong vùng đất thuộc địa Anh ngày xưa nhiều con dấu với chữ viết chưa được biết đến, thu hút sự quan tâm của giới khoa học tại châu Âu. Nhưng Phải đến năm 1920 việc tiến hành khai quật một cách nghiêm túc mới bắt đầu diễn ra tại Harappa. Ngài John Marshall, về sau là giám đốc Viện Khảo cổ học của Ấn Độ, bắt đầu một cuộc khai quật mới tại Harappa. Cùng với phát hiện từ một nhà khảo cổ học, những người đã được khai quật tại Mohenjo Daro, Marshall tin rằng những gì họ đã tìm thấy cho bằng chứng về một nền văn minh mới đã được khai quật lớn hơn bất kỳ những nền văn minh họ đã từng biết đến.[Kenoyer, Jonathan. (1998). Ancient Cities of the Indus Valley Civilization. Oxford, New York. Oxford University Press. 20-21].

Tuy nhiên, các cuộc khai quật đã không được thực hiện trong vòng 40 năm cho đến năm 1986 khi nguyên giáo sư George Dales của Đại học California tại Berkeley đã thiết lập dự án khảo cổ Harappan, còn gọi là HARP. Đây là nỗ lực nghiên cứu đa ngành bao gồm các nhà khảo cổ học, ngôn ngữ học, sử học, và nhà nhân loại học vật lý.      

Từ khi thành lập dự án HARP, Jonathan Mark Kenoyer đã từng là đồng giám đốc và giám đốc phụ trách chuyên môn của dự án. Kenoyer sinh ra ở Shillong, Ấn Độ, và dành phần lớn tuổi trẻ của mình ở đây. Ông tiếp tục theo học tại Đại học California tại Berkeley và hiện là giáo sư nhân chủng học tại Đại học Wisconsin-Madison, và dạy khảo cổ học và công nghệ cổ đại. Tập trung chính Kenoyer là về nền Văn minh lưu vực sông Ấn nơi ông đã tiến hành nghiên cứu trong vòng 23 năm qua. Khi còn là sinh viên, Kenoyer được đặc biệt quan tâm đến công nghệ nghiên cứu thời cổ đại. Ông đã làm rất nhiều công việc cố gắng để tái tạo các quá trình được sử dụng bởi những người cổ đại trong sản xuất đồ trang sức và đồ gốm. Một trong những nỗ lực đầu tiên của ông trong việc tái tạo làm các loại vòng bằng vỏ sò sau đó đã được đồng tác giả với George Dales và xuất bản một bài báo. Luận án tiến sĩ của ông đã được dựa trên nghiên cứu này, và luận án của ông là một mốc quan trọng trong lĩnh vực khảo cổ học thực nghiệm và khảo cổ -nhân chủng học, ngoài việc nghiên cứu làm việc chế tác vỏ sò của người dân Harappan.

Hiện nay, Kenoyer là trợ lý của đồng giám đốc Richard Meadow của Đại học Harvard và Rota Wright của Đại học New York. Kenoyer sử dụng một cách tiếp cận khảo cổ học theo ngữ cảnh. Công việc của ông được đặc trưng bởi việc sử dụng các bằng chứng lạnh để vẽ phác thảo của nền văn minh cổ đại.     

Từ năm 1931, tại Mohenjo-Daro hơn 10 ha của thành phố đã được khai quật, sau đấy chỉ còn những khai quật nhỏ, trong đó là cuộc khai quật năm 1950 của Sir Mortimer Wheeler. Sau khi thuộc địa Anh được chia cắt năm 1947, khu vực dân cư của văn hóa Harappa được chia thành một phần thuộc Pakistan và một phần thuộc Ấn Độ. Sau đó, tại Pakistan, người Mỹ, người Pháp, người Anh và người Đức đã cùng với những nhà khảo cổ học người Pakistan tiếp tục công việc nghiên cứu trong khi tại Ấn Độ là ngành khảo cổ học Ấn. Đã và đang có nhiều ảnh hưởng lớn đến công cuộc nghiên cứu nền văn hóa song Ấn, bên cạnh những nhà khảo cổ học khác, là người Anh Aurel Stein, người Ấn Nani Gopal Majumdar và người Đức Michael Jansen.

Như vậy, có thể nói rằng chỉ đến năm 1922, khi các nhà khảo cổ học người Anh trên đường đi tìm dấu vết của Alexander Đại đế khám phá những phần còn lại của một nền văn hóa chưa được biết đến trong lãnh thổ của Pakistan ngày nay, nền văn hóa cổ phát triển cao này mới được biết đến. Nền văn minh này trải dài gần khắp lãnh thổ Pakistan ngày nay cũng như nhiều phần của Ấn Độ và Afganistan trên một diện tích là 1.250.000 km² và như thế so về diện tích lớn hơn Ai Cập cổ đại và nền văn minh Lưỡng Hà (Mesopotamia) cộng lại. Bên cạnh hai nền văn hóa này, nền văn minh sông Ấn là một trong ba nền văn minh lâu đời nhất của thế giới. Ngay từ thời đấy người ta đã biết đến quy hoạch đô thị, chữ viết và kiến trúc. Cho đến nay có hơn 1.050 di chỉ đã được xác định, phần lớn dọc theo sông Ấn. Trên 140 thành phố và làng mạc đã được tìm thấy. Hai trung tâm đô thị lớn nhất là Harappa và Mohenjo-Daro, bên cạnh đó còn có nhiều thành phố lớn như Dholavira, Ganweriwala, Lothal và Rakhigarhi. Trong thời kỳ nở rộ, nền văn hóa sông Ấn được phỏng đoán có trên 5 triệu dân cư. Nguồn tài liệu về văn hóa Harappa, trái ngược với 2 nền văn hóa tại Ai Cập và Lưỡng Hà, rất đáng tiếc là còn rất mỏng. Chỉ khoảng 10% làng mạc của họ là đã được khai quật, chữ viết chưa được giải mã và việc nền văn hóa này biến mất đột ngột từ khoảng 1.900 TCN cũng chưa được giải thích.

Dân cư và đô thị

Cho đến nay, thành phố lớn nhất được tìm thấy trong thung lũng sông Ấn là Mohenjo Daro, đồi của người chết – The mound of death, nằm trong tỉnh Sindh của Pakistan ngày nay, ngay cạnh sông Ấn. Cùng với những di chỉ khảo cổ quan trọng khác như Kot Diji, Lothal và Harappa, đặc điểm của Mohenjo Daro là kiến trúc đồng nhất trong xây dựng thành phố, đặc biệt là trong hệ thống cung cấp nước và hệ thống nước thải. Các thành phố được xây dựng tương tự như một bàn cờ, chứng minh cho những hiểu biết tiến bộ trong khoa vệ sinh và quy hoạch đô thị..

Mặc dù, cũng có thể nền văn minh Harappa tồn tại trước đó nhưng thời kỳ phát triển rực rỡ nhất là vào khoảng từ 2600-1900 TCN, đánh dấu đỉnh cao của phát triển kinh tế và phát triển văn minh đô thị. Việc tính niên đại bằng phương pháp sử dụng radio carbon, cùng với việc so sánh các hiện vật, đồ gốm phát hiện được đã xác định được niên đại hình thành thành phố Harappa và các thành phố khác ở vùng sông Indus. Đây có thể coi là thời kỳ hoàng kim của nền văn minh Harappa. Thời kỳ này đã chứng kiến việc phát triển công nghệ thủ công, thương mại, và mở rộng đô thị. Lần đầu tiên trong lịch, có bằng chứng cho thấy nhiều người dân thuộc các tầng lớp khác nhau với nhiều loại hình nghề chung sống với nhau. Giai đoạn 2800-2600 TCN còn được gọi là thời kỳ Kot Diji, Harappa đã phát triển thành một trung tâm kinh tế phát triển mạnh với nhiều  thị trấn  và các trung tâm buôn bán lớn. Cùng với Harappa, các thành phố khác thung lũng Indus đã được xây dựng và kiến thiết  theo quy hoạch kiến trúc theo hinh ô. Thành phố được xây dựng theo mô hình lưới giống với định hướng của đường phố và các tòa nhà được thiết kế theo quy hoạch cụ thể. Để tạo thuận lợi cho việc tiếp cận các khu phố khác và để phân biệt khu vực tư nhân và công cộng, thành phố và đường phố được tổ chức đặc biệt. Các thành phố có nhiều giếng nước, và một hệ thống thoát nước rất tinh vi. Tất cả các nhà của người dân  Harappan được trang bị nhà vệ sinh, nhà tắm, và nước thải cống rãnh mà đổ vào hệ thống thoát nước lớn hơn và cuối cùng lắng đọng bùn màu mỡ được sử dụng vào mục đích làm nông nghiệp. Nhà dân trong các khu phố tại khu vực phía dưới được xây dựng rất hợp lý và được kết cấu từ gạch đất sét nung. Khoảng 50% nhà có diện tích từ 50 m² đến 100 m², cũng khoảng từng ấy nhà có diện tích giữa 100 m² và 150 m² và một số ít có diện tích lớn từ 210 m² đến 270 m². Thông thường chúng bao gồm một sân trước nối liền ra đường bằng một phòng ở phía trước, từ đấy có thể đi đến các căn phòng chính, được sắp xếp chung quanh sân. Sân này chính là nơi sinh hoạt hằng ngày. Trên các căn phòng thường có sân thượng, có cầu thang đi lên. Một căn nhà thông thường có nhà vệ sinh riêng, nằm nhìn ra đường phố và được kết nối với hệ thống thoát nước công cộng. Nhà có giếng riêng cung cấp nước. Mức độ cung cấp và thải nước rất cao, vài vùng của Pakistan và Ấn Độ ngày nay vẫn chưa đạt lại được mức độ này. Điều đáng ngạc nhiên đối với các nhà khảo cổ khi phát hiện ra cách bố trí trang và phong cách tạo tác trên toàn khu vực sông Ấn có những nét tương đồng. Điều này chứng tỏ rằng rằng có sự thống nhất cơ cấu kinh tế và xã hội ở thành phố này.      

Mohenjo-Daro là thành phố được khảo sát tốt nhất của văn hóa sông Ấn. Trong các thập niên 1920 và 1930, Cơ quan khảo cổ Anh đã tổ chức khai quật rộng khắp tại đây và đào lộ thiên nhiều phần lớn của thành phố đã hoàn toàn bị chôn vùi trong bùn lầy của sông Ấn 4.500 năm trước đó. Thành phố được xây dựng trên một nền nhân tạo làm bằng gạch đất sét và bằng đất được xem như là để bảo vệ chống lụt. Cạnh một vùng nằm cao hơn, rộng 200 m và dài 400 m, được xem là thành lũy, là một vùng được coi như là khu dân cư, nơi có nhiều nhà dân. Giữa 2 khu vực này là một khoảng trống rộng 200 m. Các con đường chính có nhiều ngang 10 m chạy xuyên qua thành phố theo hướng Bắc-Nam và đường nhỏ thẳng góc với đường lớn theo hướng Đông-Tây, từ đó hình thành các khu nhà cho người dân thành phố. Trong khu thành lũy mà mục đích vẫn chưa rõ có một bể nước được làm bằng một loại gạch đặc biệt nung từ đất sét, được khám phá trong năm 1925, có độ lớn vào khoảng 7 m x 12 m và có thể đi lên qua 2 cầu thang. Bể nước được bao bọc bởi một lối đi, có một giếng nước cung cấp riêng trong một phòng cạnh đó. Người ta vẫn chưa rõ đây là một bể nước để tắm rửa trong nghi lễ hay là một bể bơi công cộng. Cũng trên nền này là một căn nhà lớn làm từ gạch nung được xem như là kho trữ ngũ cốc mặc dầu chức năng này chưa được chứng minh.

Trong việc quy hoach đô thị, việc thống nhất về chỉ số của những viên gạch dùng để xây dựng tại các thành phố Indus là tất cả thống nhất về kích thước. Dương như như kích thước gạch tiêu chuẩn đã được quy định và được sử dụng trong việc xây dựng các thành phố. Bên cạnh việc sự dụng đồng nhất kích thước gạch, việc cân đo lường cũng được thống nhất và sử dung chung cho các vùng thuộc văn minh Harappa. Các quả cân ghi trọng lượng đo lường đã được tìm thấy cho thấy độ chính xác đáng kể. Họ theo một hệ thống nhị phân thập phân: 1, 2, 4, 8, 16, 32, lên đến 12.800 đơn vị, nơi một đơn vị trọng lượng khoảng 0,85 gram. Một số trọng lượng quá nhỏ mà họ có thể đã được sử dụng bởi các nhà kim hoàn để đo lường kim loại quý. [Feurstein, George, Kak, Subash, Frawley, David. (2001) In Search of the Cradle of Civilization. Wheaton, Illinois. Quest Books. 83]

Kinh tế

Kinh tế giao thương: nền kinh tế Harappa lúc bấy giờ khá đa dạng và đặc biệt là dựa trên cơ sở một nền thương mại được ưu đãi bởi nhiều tiến bộ trong kỹ thuật vận tải. Các tiến bộ này không những bao gồm xe do bò kéo rất giống những loại xe này ngày nay tại Nam Á mà còn cả các loại tàu lớn nhỏ. Phần lớn những con tàu này được phỏng đoán là tàu buồm có đáy bằng như vẫn còn nhìn thấy trên sông Ấn ngày nay. Các nhà khảo cổ học đã khám phá ra phần còn lại của một con kênh đào lớn và bến cảng gần Lothal tại bờ biển Ả Rập. Đường thủy chính là trụ cột của hạ tầng cơ sở vận tải thời đấy. Dựa và các đồ tạo tác còn sót lại của  nền văn minh sông Ấn và sự phân bổ của nó, mạng lưới thương mại bao phủ một diện tích rộng lớn, bao gồm nhiều phần đất của Afghanistan, vùng bờ biển của Iran ngày nay, Bắc và Trung Ấn Độ và vùng Lưỡng Hà. Đặc biệt là đã có trao đổi hàng hóa thường xuyên với người Sumer, không những bằng đường bộ (qua Iran ngày nay) mà còn bằng đường biển (qua Dilmun, ngày nay là Bahrain), đã được chứng minh bằng nhiều di chỉ và tài liệu tại Sumer. Thí dụ như trong ngôi mộ của nữ hoàng Puabi sống khoảng 2.500 năm trước Công Nguyên tại khu vực Lưỡng Hà đã có trang sức làm bằng carnelian từ lưu vực sông Ấn. Thêm vào đó, chữ khắc người Sumer, được phỏng đoán là nói về nền văn hóa sông Ấn, sử dụng tên Meluha, là manh mối duy nhất cho việc người tại lưu vực sông Ấn đã có thể tự gọi mình như thế nào. Dường như Mohenjo Daro là trung tâm của thương mại, nơi đã có thể nhận dạng một cấu trúc hành chính và thương mại.

Kinh tế nông nghiệp: khó có thể nhận định được kỹ thuật nông nghiệp của người dân Harappan thời bấy giờ do những phát hiện về khảo cổ học còn quá mỏng. Điều đáng nói là nền nông nghiệp của văn minh Harappa phải có sản lượng rất cao để nuôi sống hằng ngàn người dân trong thành phố không trực tiếp tham gia vào hoạt động nông nghiệp. Việc trồng lúa, loại cây trồng vẫn còn chưa được biết đến, mà phần lớn là trồng lúa mì. Người Harappa đã biết sử dụng sức kéo của trâu cho hoạt động sản xuất nông nghiệp của mình. Tận dụng phù sa bồi đắp, mầu mỡ của con sông Ấn, cư dân Harappa đã phát triển trồng trọt và kết hợp với việc đánh bắt cá, tương tự như những cư dân nông nghiệp tại nền văn minh Ai Cập cho đến khi xây đập Nasser, thế nhưng phương pháp đơn giản này không đủ để nuôi sống thành phố lớn.

Dấu tích về đập nước hay kênh tưới không được tìm thấy cho đến nay; nếu như chúng đã tồn tại trong thời gian đó thì có lẽ là đã bị phá hủy trong lũ lụt thường hay xảy ra tại vùng này. Từ một thành phố vừa được khám phá tại Ấn Độ người ta biết rằng thời đấy nước mưa đã được thu thập lại trong các bể nước lớn được đục từ các tảng đá, cung cấp nước cho thành phố trong mùa khô.

Lúa mì, lúa mạch, đậu lăng, đậu tròn và cây lanh được trồng trong nền văn hóa Harappa. Gujarat thuộc vào khu vực chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Harappa nhưng vì không có sông lớn nên chỉ trồng trọt theo mùa mưa và vì thế có nhiều điểm khác nhau lớn trong kinh tế. Tại các di chỉ có niên đại muộn hơn của văn hóa Harappa như tại Rojdi và Kutasi, cây kê  chiếm đa số. Lúa mì và lúa mạch chỉ có rất ít. Vì tìm được nhiều xương còn lại nên người ta cho rằng gà đã được nuôi như gia cầm từ thời gian cuối của nền văn hóa Harappa.

Việc phân chia lao động đã được tiến hành triệt để vào thời đấy. Khai quật dọc theo Ghaggra, một con sông ngày nay đã khô cạn nằm về phía Đông của sông Ấn, cho thấy mỗi một nơi định cư đã chuyên môn về một hay nhiều kỹ thuật sản xuất. Thí dụ như kim loại được chế biến trong một vài thành phố trong khi nhiều thành phố khác sản xuất bông vải.

Nghệ thuật

Kể từ khi phát hiện ra Harappa, các nhà khảo cổ đã cố gắng để xác định những thuộc tầng lớp cai trị của thành phố này. Những gì đã được tìm thấy là rất đáng ngạc nhiên bởi vì nó không giống như các mô hình chung sau các xã hội đô thị trẻ khác. Có vẻ là những người cai trị thành phố Harappan và Indus thông qua sự kiểm soát của thương mại và tôn giáo, thay vì bằng sức mạnh quân sự. Đây là một khía cạnh thú vị của nền văn minh Harappa cũng như các thành phố khác thuộc nền văn minh Indus về lĩnh vực nghệ thuật và điêu khắc, không có tượng đài được dựng lên để tôn vinh, và không những bức họa lại chiến tranh hay chinh phục. [ Kenoyer, Jonathan. (July 2003) Uncovering the keys to lost Indus cities. Scientific American. Tr. 71] Cũng có thể suy luận rằng các nhà cai trị có thể là các thương gia giàu có, chủ đất quyền lực hay các nhà lãnh đạo tinh thần. Dù là ai cai trị điều này đã được xác định rằng họ đã cho thấy sức mạnh và địa vị của mình thông qua việc sử dụng con dấu và đồ trang sức.

So với các nền văn hóa tại Ai Cập và Lưỡng Hà, có rất ít tượng đá được tìm thấy tại lưu vực sông Ấn. Ngoài những vật khác, đầu cũng như tượng cừu đực ngự trên đế được tìm thấy, chứng tỏ mang ý nghĩa về tế lễ. Ngược lại, người dân của nền văn hóa sông Ấn sản xuất nhiều loại nữ trang khác nhau. Vật liệu ban đầu bao gồm không những đá quý như carnelian, mã não, ngọc thạch anh và lapis lazuli cũng như là vàng (ít hơn) và các loại đá khác. Vòng đeo tay, dây chuyền và đồ trang sức đeo trên đầu được sản xuất với kỷ năng thủ công cao độ, bao gồm mài, đánh bóng và những kỹ năng khác.

Bên cạnh đó nhiều tượng nhỏ làm từ đất sét được tìm thấy, thường là hình tượng phụ nữ mảnh khảnh, có lẽ là biểu tượng cho khả năng sinh sản và tượng thú vật được chế tạo rất chi tiết. Hội họa và âm nhạc cũng được coi trọng, như nhiều hình tượng bằng đồng thau và đất sét biễu diễn các hoạt cảnh tương ứng chứng minh. Trên một con ấn, các nhà khảo cổ học đã tìm thấy miêu tả của một dụng cụ giống như đàn thụ cầm và trên 2 vật được tìm thấy từ Lothal đã có thể xác định được là các miêu tả nhạc cụ giây.

Tôn giáo

Các học giả khó có thể rút ra một kết luận liên quan đến tôn giáo của người Harappa. Không giống như Mesopotamia hoặc Ai Cập, ở đây không có các tòa nhà lớn mang dáng dấp tôn giáo để chúng ta có thể kết luận nó có thể là một ngôi đền hoặc liên quan đến bất kỳ nơi thờ phụng công cộng. Tuy nhiên, một số nhà sử học lại đưa ra ý kiến cho rằng Harappan chính là tiền nhân của người Hindu và Hindu giáo sau này.

Có thể khảng định rằng, con người thời kỳ văn minh Harappa vẫn chưa có khái niệm về tôn giáo mà mới chỉ dừng lại ở góc độ tín ngưỡng. Tín ngưỡng của họ vẫn còn ở mức độ sơ khai. Các tôn giáo Harappan là đa thần. Họ sử dụng trâu, bò, voi và các động vật khác để đại diện cho vị thần của họ. Các con dấu Harappan được Amulets gửi đến các vị thần Harappan. Các vị thần của Harappans mô tả về con dấu của họ đại diện cho các vị thần khác nhau ở Thung lũng Indus. Thiên lân, có thể là đại diện `Ma`, trong khi gia súc có thể đại diện cho Thiên Chúa Kali hoặc Uma, Amma hoặc Pravarti, vị nữ thần mẹ. Những con dấu là một trong những vật dụng thường thấy ở các thành phố Harappan. Chúng được trang trí bằng họa tiết động vật như voi, trâu, hổ, và hầu hết thường là những con lân. Một số các con dấu được khắc với con số đó là nguyên mẫu về sau đó nhân vật tôn giáo Hindu, một số trong đó được nhìn thấy ngày hôm nay.                          

Ví dụ, có con dấu đã được phục hồi với các họa tiêt lặp đi lặp lại về một người đàn ông ngồi trong tư thế yoga xung quanh là các loài động vật. Điều này là tương tự như thần Shiva của người Hindu, người được biết là có được những người bạn của các loài động vật và ngồi theo tư thế yoga. Nhiều con dấu được tìm thấy với hình ảnh Shiva. Hình ảnh khác của một vị thần nam đã được tìm thấy, do đó cho thấy sự khởi đầu của việc thờ thần Shiva, mà vẫn được thờ cho đến ngày nay ở Ấn Độ. [Knapp, Stephen, Proof of Vedic Culture’s Global Existence. Detroit, Michigan. The World Relief Network, 2000 tr. 42] Một con dấu nổi tiếng cho thấy một số ngồi trong một tư thế gợi nhớ của các vị trí hoa sen và bao quanh bởi các động vật được đặt tên theo Pashupati – chúa tể của gia súc, danh hiệu của Shiva và Rudra.

Trong đời sống sinh hoạt của người dân Harappan, nhiều bằng chứng khảo cổ học đã phát hiện ra những khu vực người dân tụ họp và thực hiện các nghi lễ mang tính chất tâm linh. Tuy nhiên, điều này vẫn chưa được khảng định một cách rõ ràng. Chúng ta chỉ có thể suy luận qua những gì còn lại khi tìm thấy những hồ tắm lớn – Great Bath, xung quanh có những gian nhà nhỏ và có hệ thống thoát nước, được xây bằng các bậc tam cấp. Nhiều quan điểm cho rằng nơi đây diễn ra các nghi lễ tôn giáo, và xuống dưới hồ tắm để làm lễ phóng sinh hay gột rửa sạch con người về mặt tâm linh.

 Người Harappa cũng có khái niệm về linh hồn sau khi con người đã chết. Nhiều ngôi mộ cổ được phát hiện được đặt theo hướng Nam – Bắc. Đặc biệt là trong Nghĩa trang H của thời kỳ Harrapan sau này, đã tìm thấy những ngôi mộ hỏa táng và chôn cất người chết của họ tro trong bình chôn lấp và kèm theo các vật dụng tùy táng.

Nghệ thuật viết chữ

Chữ viết người người Harappan gồm các chuỗi ngắn của các biểu tượng, ký tự được tìm thấy nền văn minh lưu vực sông Ấn. Các nhà khảo cổ học cho rằng, những biểu tượng/ký tự này được sử dụng trong thời kỳ phát triển Harappan từ khoảng 2600 – 2000 TCN. Tuy nhiên, vẫn chưa giải mã được những biểu tượng/ký tự này do đó việc giải thích các văn bản vẫn còn gây nhiều tranh cãi.

Năm 1873, Alexander Cunningham lần đầu tiên xuất bản những con dấu Harappan dưới hình thức một bản vẽ. Kể từ đó, hơn 4000 biểu tượng/ký tự đã được phát hiện. Năm 1970, Iravatham Mahadevan xuất bản một tập sao lục và sách dẫn về danh sách chữ viết văn minh sông Ấn với 3700 con dấu và khoảng 417 dấu hiệu khác biệt bằng mô hình cụ thể. Trung bình mỗi ký tự có năm dấu hiệu, và các dòng chữ dài nhất gồm có 17 dấu hiệu. Ông cũng sắp xếp theo hướng viết là phải sang trái.

Ban đầu, Cunningham vào năm 1877 cho rằng hệ thống chữ viết này là nguyên mẫu chữ viết Brahmi được sử dụng bởi hoàng đế Ashoka. G.R. Hunter, Mahadevan cũng đồng quan điểm với Cunningham cũng như một số ít các học giả. Tuy nhiên, nhiều tranh luận vẫn diễn ra, có người cho rằng chữ viết thời kỳ văn minh sông Indus như là tiền thân hệ chữ Brahmic. Tuy nhiên hầu hết các học giả không đồng ý, cho rằng thay vì rằng chữ Brahmi bắt nguồn từ chữ Aramaic.

Sao lục ký tự của nền văn minh Harappa

Văn minh Harappa thời sơ khai: Chữ viết được sử dụng trong giai đoạn Harappan phát triển bắt nguồn từ hệ chữ viết được tìm thấy vào đầu năm 3500 TCN. Richard Meadow người cũng góp mặt trong việc khai quật nền văn minh này đã bác bỏ quan điểm này. Việc sử dụng các ký tự bằng gốm và các con dấu Indus chính là hệ chữ viết của giai đoạn Harappan phát triển.

Văn minh Harappan thời kỳ phát triển: Chuỗi các con dấu Indus được tìm thấy phổ biến trên nền đất bằng phẳng, có con dấu đóng dấu hình chữ nhật, nhưng các nhà khảo cổ cũng được tìm thấy trên ít nhất một tá các vật liệu khác bao gồm các công cụ, các thanh nhỏ, đĩa đồng và đồ gốm.

Văn minh Harappa – hậu kỳ: Sau 1900 TCN, hệ thống biểu tượng/ký tự dường như đã được hoàn thiện.

Năm 1960, BB Lal thuộc, Viện khảo cổ học Ấn Độ đã viết một bài báo trong tạp chí Ấn Độ cổ đại. Ông đưa ra một hệ thống các hình ký tự bằng đồ gốm, cự thạch và so sánh với các chữ viết cổ của nền văn minh Harappa. Những chuỗi biểu tương/ký tự cổ có những nét tương đồng với chữ viết Harappan đã được tìm thấy ở Sanur gần Tindivanam tại Tamil Nadu, Musiri ở Kerala và Sulur gần Coimbatore.

Trong một trong những bản giải mã được chấp nhận hơn được SR Rao, nhà khảo cổ học người Ấn Độ cho rằng giai đoạn cuối của chữ viết là sự khởi đầu của bảng chữ cái. Ông đưa ra một số điểm tương đồng nổi bật về hình dáng và hình thức giữa các ký tự Harappan thời kỳ sau này và các chữ Phoenician, và tranh luận rằng chữ viết  Phoenician phát triển từ chữ viết của người Harappan và thách thức lý thuyết cổ điển rằng bảng chữ cái đầu tiên là Proto-Sinaitic.

Nhiều học giả phương Tây lại cho rằng, chữ viết của người Harappan là tiền thân của chữ viết người Dravidian. Học giả Nga Yuri Knorozov phỏng đoán rằng những biểu tượng đại diện cho hệ chữ logosyllabic và cho rằng dựa trên máy tính phân tích, phương pháp chấp dính và xem như là một giả định của ngôn ngữ tiền-Dravidian.

Asko Parpola học giả người Phần Lan đã dẫn đầu một nhóm nghiên cứu trong thập niên 1960-80 tranh luận với các học giả người Liên Xô Knorozov trong điều tra chữ viết và sử dụng phân tích máy tính. Dựa trên một giả định tiền-Dravidian, họ đề xuất các bài đọc của nhiều dấu hiệu, một số đồng ý với Heras và Knorozov (như tương đương là “cá” đăng nhập với từ Dravidian cho “min” cá), nhưng không đồng ý về một cách đọc khác. Hoàn tất công việc nghiên cứu của mình cho đến năm 1994 Parpola đã cho xuất bản cuốn sách “Giải mã Chữ viết văn minh sông Indus”.

Tháng 05 năm 2007, Cục Khảo Cổ Tamil Nadu phát hiện thấy những chiếc chậu với biểu tượng mũi tên trong một cuộc khai quật tại Melaperumpallam gần Poompuhar. Những biểu tượng này có nét giống với các con dấu được khai quật tại Mohenjo daro vào những năm 1920

Sự suy tàn của nền văn minh Harappa

Sự suy tàn của nền văn minh Harappan rất khó để giải thích. Trong giai đoạn cuối của nó từ năm 2000 – 1700 TCN “Nền văn minh Thung lũng sông Ấn như một thực thể riêng biệt dần dần không còn tồn tại ‘. Nhiều nhà sử học có ý kiến khác nhau về nguyên nhân của sự phân rã và biến mất của các nền văn minh Harappan. Nguyên nhân khác nhau đã chứng minh cho sự suy yếu của nó và sau đó là diệt vong như: tăng về lượng mưa, động đất, dân số tăng và hạn chế về đất ở, lũ lụt, xâm lược Aryan, dịch bệnh bệnh

Những trận động đất kinh hoàng có thể là nguyên nhân làm sụp đổ nhiều nền văn minh trong lịch sử loài người, từ thành Tơroa cổ đại tới nền văn minh Maya ở Trung Mỹ. Giả thuyết này vừa được các nhà khoa học đưa ra hôm qua, tại cuộc họp của Hiệp hội Địa Vật lý Mỹ.

Ông Amos Nur, Giáo sư vật lý tại Đại học Stanford, cho biết: “Chúng tôi tin rằng các thảm họa tự nhiên, đặc biệt là động đất, đã đóng vai trò quan trọng trong sự mất tích bí ẩn của nhiều nền văn minh”.

Các nhà khoa học khác của Hiệp hội Địa vật lý Mỹ đã đưa giả thuyết này đi xa hơn. Họ cho rằng những trận động đất lịch sử có thể triệt hạ các nền văn minh khác, từ Harappan của thung lũng sông Ấn, tới Maya ở Trung Mỹ .

Tuy nhiên, Nur và đồng nghiệp Prasad, khi xem xét lịch sử địa chấn, đã nhận thấy có những trận động đất thảm khốc đổ xuống vùng ven biển gần biên giới giữa Ấn Độ và Pakistan. Theo giả thuyết của họ, một hoặc nhiều chấn động lớn có thể đã làm vỏ trái đất di chuyển, kéo theo việc chặn dòng chảy của một con sông lớn trong vùng. Nền sản xuất nông nghiệp bị phá hủy, các trận lụt nghiêm trọng xảy ra và cuối cùng vùi lấp các thành phố dưới bùn lầy.

Một điều khá thú vị về những quan niệm cho rằng có sự xâm chiếm của người Aryan. Giả thiết rằng nếu người Aryan đã xâm chiếm các thành phố Thung lũng Indus, chinh phục người Harappa, và áp đặt nền văn hóa riêng và tôn giáo của họ vào nền văn minh này, vì theo lý thuyết, có vẻ không chắc rằng có sự tiếp tục trong việc thực hành những tín ngưỡng tôn giáo tương tự cho đến ngày nay. Có bằng chứng trong lịch sử Ấn Độ cho biết thờ Shiva đã tiếp tục cho hàng ngàn năm mà không có sự gián đoạn.

Mortimer Wheeler cũng cùng quan điểm trên và chỉ ra rằng các nền văn hóa Harappan đã bị phá hủy bởi người Aryan. Người Aryan đã được nhiều kỹ năng chiến tranh và đã mạnh mẽ hơn so với Harappans. Trong giai đoạn cuối cùng của Mohenjodaro, đàn ông và phụ nữ và trẻ em bị thảm sát trên đường phố và nhà ở. Tuy nhiên, có rất ít bằng chứng khảo cổ học về quan điểm này.

Sir John Marshal, Lambrick và EJH Mackay cho rằng sự suy giảm của nền văn minh Harappan chủ yếu là do sự thay đổi bất thường của sông Ấn. Nhưng lý thuyết này là một phần sự thật. Một số các bằng chứng về sự tàn phá của lũ lụt đã được tìm thấy tại Mohenjodaro và Lothal nhưng không có bằng chứng như vậy đối với các nơi khác như Kalibangan.

Một số sử gia cho rằng nền văn minh đô thị đầu tiên đã kết thúc vào khoảng năm 1700 trước công nguyên bởi vì tại nhiều khu định cư nhỏ dân số đã tăng trưởng vượt quá giới hạn tự nhiên của chúng dẫn đến việc quản lý yếu kém nguồn tài nguyên thiên nhiên. Mặc dù trên lý thuyết các yếu tố sinh thái bị suy giảm do nền văn minh Harappan là mới nhất nhưng nó không cho chúng ta câu trả lời hoàn chỉnh. Các sử gia đều có quan điểm rằng sự suy giảm của nền văn minh sông Ấn không phải là kết quả của một sự kiện đơn lẻ, nó là một sự suy giảm dân dần và kết quả của sự kết hợp các yếu tố tạo nên.

Tài liệu tham khảo

  1. Allchin, Bridget, Origins of a Civilization: The Prehistory and Early Archaeology of South Asia. New York: Viking.1997
  2. Allchin, Raymond (ed.), The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States. New York: Cambridge University Press. 1995
  3. Cunningham, A., Archaeological Survey of India, Report for the Year 1872-73, 5: 105-8 and pl. 32-3. Calcutta: Archaeological Survey of India,1875
  4. Basham, A. L,  The Wonder That Was India. London: Sidgwick & Jackson, 1967
  5. Heras, Henry. Studies in Proto-Indo-Mediterranean Culture,Bombay: Indian Historical Research Institute, 1953.
  6. Illiterate Indus? by Sukumar Rajagopal, Priya Raju, and Sridhar Narayanan, Journal of Tamil Studies, December 2009 issue (#76), pp. 69-88, International Institute of Tamil Studies. A point-by-point rejoinder to the Farmer, Sproat and Witzel paper (2004) “no script”, illiterate Harappan thesis.
  7. Indus Valley Civilization, In Encyclopedia Britannica. (p. 302). Chicago, IL.1990
  8. Kenoyer, Jonathan, Uncovering the keys to lost Indus cities,Scientific American 03/2003
  9. Kenoyer, Jonathan, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization. Oxford, New York. Oxford University Press, 1998
  11. Feurstein, George, Kak, Subash, Frawley, David, In Search of the Cradle of Civilization. Wheaton, Illinois. Quest Books. 83, 2001.
  12. Knapp, Stephen, Proof of Vedic Culture’s Global Existence.Detroit, Michigan. The World Relief Network, 2000.
  13. Rajaram, N.S, Frawley, David, Vedic Aryans and the Origins of Civilzation: a literary and scientific perspective. New Delhi, India. Voice of India, 2001
  14. Frawley, David, The Myth of the Aryan Invasion of India, The India Times.
  15. Feurstein, George, Kak, Subash, Frawley, David. (2001) In Search of the Cradle of Civilization. Wheaton, Illinois. Quest Books.
  16. Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script, Cambridge University Press, 1994
  17. Parpola, Asko, Is the Indus script indeed not a writing system?. Published in Airāvati, Felicitation volume in honour of Iravatham Mahadevan, Chennai, 2008.
  18. Rajesh P. N. Rao, Nisha Yadav, Mayank N. Vahia, Hrishikesh Joglekar, R. Adhikari, and Iravatham Mahadevan, Entropic Evidence for Linguistic Structure in the Indus Script published online 23 April 2009 [DOI: 10.1126/science.1170391] (in Science Express Brevia)
  19. Romila Thapar, Early India, Penguin, 2003

Tác giả: T.T. Nguyễn

Khoa Đông phương học


Sách là gì? Ban đầu sách chỉ được coi là một thiết bị/công cụ để lưu trữ thông tin. Rất lâu sau đó, sách mới được coi là công cụ để truyền tải và thể hiện ý tưởng của loài người.

Yếu tố đầu tiên cần quan tâm về lịch sử của sách đó chính là động lực nào đã dẫn đến sự ra đời và phát triển của sách? Một quy luật chung được tìm thấy cho những cột mốc phát minh trong lịch sử của sách nói chung và các phát minh ở mọi lĩnh vực khác nói riêng là nó đều được khởi tạo và thúc đẩy bởi nhu cầu xã hội.

Những ký hiệu, nét vẽ đầu tiên được tìm thấy trong lịch sử loài người là một di chỉ trên đá có niên đại vào khoảng 75,000 năm TCN. Những hình vẽ như vậy trong các hang động, trên xương động vật hay trên đá được tìm thấy tương đối phổ biến cho đến tận khoảng năm 10,000 TCN. Nhưng việc thay đổi lớn trong cơ cấu xã hội, kinh tế dẫn đến một cách sống mới, một xã hội với những vấn đề mới về quản trị, thương mại và sản xuất mới là động lực chính dẫn đến việc lưu trữ thông tin một cách có ý thức và hệ thống. Sách ra đời nhằm mục đích đáp ứng nhu cầu đó.

Hình vẽ trên đá có niên đại cổ nhất được tìm thấy

Khoảng 10,000 TCN, trái đất bước vào thời kỳ kết thúc của kỷ băng hà cuối cùng. Băng tan, đất đai đã bắt đầu có thể trồng trọt. Con người bắt đầu kết thúc thời kỳ săn bắt, hái lượm với cuộc sống du canh du cư vốn là cách tồn tại duy nhất trong thời kỳ băng hà và chuyển sang thời kỳ định canh và trồng trọt. Khoảng 8500 năm TCN đã xuất hiện những bộ lạc từ bỏ lối sống du canh du cư và định cư làm nông nghiệp; hình thành nên các nền văn minh sơ khai đầu tiên ở dọc những lưu vực sông lớn và gần xích đạo. Nổi tiếng nhất là những nền văn minh ở lưu vực sông Nile ở Ai Cập; Lưỡng Hà ở Ả rập, sông Hằng ở Ấn Độ và Hoàng Hà/Trường Giang ở Trung Quốc 

Có 7 cột mốc lớn trong lịch sử phát triển của các thiết bị lưu trữ thông tin. Thiết bị lưu trữ thông tin đầu tiên được sử dụng là tablet làm bằng đất sét ra đời vào khoảng 2500 TCN ở vùng Lưỡng Hà (Mesopotamia). Trong khi đó ở Ai Cập, người Ai cập lại sử dụng cuộn giấy papyrus (tên một loại cây chỉ có ở Ai Cập) làm thiết bị để viết. Đột phá lớn thứ ba đó là sự ra đời của sách ở dạng lật trang như thời hiện đại thay vì là một cuộn giấy dài. Sau đó là sự ra đời của máy in sử dụng khuôn là các chữ cái Latin bằng kim loại do Gutenberg phát minh vào năm 1450. Tiếp đó, máy in của Gutenberg được cải tiến và sử dụng đầu máy hơi nước thay vì sức người vào năm 1800. 2 phát minh gần đây nhất chính là kỹ thuật in offset (máy in hiện đại) và sự ra đời của sách điện tử.


Tablet đất sét

Vào khoảng 3700 năm TCN, người Summer ở vùng Lưỡng Hà (nơi vốn rất thiếu gỗ và đá, tài nguyên phổ biến nhất chính là đất sét) đã chế tạo ra những tablet bằng đất sét kích thước khoảng một bàn tay để làm thiết bị lưu trữ thông tin đầu tiên. Họ nặn đất sét, tạo ra một mặt phẳng, và khi đất sét vẫn còn ướt dùng những đầu nhọn để gạch lên đó. Sau đó đem miếng đất sét đó đi phơi hoặc cho vào lò nung.

 Tablet bằng đất sét

Thời kỳ này, các nhà nước cổ đại đã hình thành, xã hội đã phân hóa ra các tầng lớp khác nhau. Nông nghiệp và kinh tế đã sản xuất ra của cải vật chất dư thừa đủ để một bộ phận người không cần tham gia vào sản xuất mà có thể làm những công việc khác như quản trị hay thương mại. Các ký hiệu trên những tablet đầu tiên được tìm thấy chủ yếu để đếm số lượng con vật trong đàn, những đồ đã trao đổi hay ai nợ của ai bao nhiêu thực phẩm. Với người Summer, tablet chỉ để ghi lại những thương vụ làm ăn hay luật lệ.

Thời này, người ta vẫn vẽ một cách tùy hứng lên các tablet, không có quy chuẩn thống nhất nào, mỗi người vẽ theo một cách khác nhau.

   Hình ảnh được vẽ trên tablet thời kỳ đầu

Đến năm 3100 TCN, người Summer đã bắt đầu quy chuẩn những hình vẽ của mình, và đó được coi là chữ viết đầu tiên của loài người với tên gọi pictograph. Chữ viết ngày càng được đơn giản hóa giúp dễ dàng hơn cho cả người đọc và người viết.

 Pictographic của người Summer năm 2800 TCN

 Pictographic của người Summer năm 2500 TCN.

Tuy vậy các ký hiệu trên vẫn còn phức tạp và khó để vẽ. Tablet đất sét có một nhược điểm lớn đó là không hề dễ dàng để sử dụng một vật nhọn kim loại vẽ ra được các đường cong phức tạp trên bề mặt. Do đó đến năm 2500 TCN, một loại chữ viết mới có tên cuneiform chủ yếu sử dụng các đường thẳng đã ra đời để phù hợp với việc viết trên tablet đất sét. Việc sử dụng các đường thẳng cũng giúp việc quy chuẩn chữ viết trở nên dễ dàng hơn, khi người nào cũng có thể viết na ná giống nhau, chứ khó có thể giống nhau như khi sử dụng pictographic. Do đó năm 2500 TCN được coi là dấu mốc cho việc ra đời chữ viết quy chuẩn.

   Chữ viết cuneiform để tính toán tiền lương năm 2100 TCN

Sau 2000 TCN, người Babylon và Assyrian tìm cách học hỏi những nền văn minh lân cận và tìm cách cải tiến cuneiform theo hướng đơn giản hóa. Nếu ở năm 2500 TCN, số lượng ký hiệu quy ước trong chữ cuneiform là khoảng 2000 ký tự thì đến những năm 1500 TCN số lượng này đã giảm xuống khoảng 570 ký tự, trong đó khoảng 200 ký tự được sử dụng phổ biến. Việc đơn giản hóa và giảm thiểu số lượng ký tự cần biết khiến cho việc viết trên tablet đất sét được phổ biến rộng rãi hơn và đòi hỏi ít trí năng hơn; giúp việc ghi nhớ truyền tải đúng thông điệp dễ dàng hơn.

Bản đồ, loại hình “nonverbal writing” cũng bắt đầu xuất hiện khoảng 1500 TCN ở Lưỡng  Hà, chứng minh cho việc người thời này đã bắt đầu có khả năng tư duy trừu tượng tốt và đòi hỏi một hệ thống tư duy mới ra đời để có thể đọc và hiểu được các tấm bản đồ này. Cách tư duy trừu tượng dựa trên hình ảnh bắt đầu xuất hiện.

Trường học đầu tiên ra đời khoảng 2500 TCN dưới thời người Summer, có tên “tablet house”. Mục đích của các trường này là để đào tạo ra đội ngũ trẻ biết đọc biết viết thường được biết với cái trên “scribe”. Với việc xã hội hình thành và ngày càng phát triển, nhu cầu với những người biết đọc biết viết ngày càng cao để xử lý/tính toán những tài liệu về thu nhập, thuế má, thiết bị, vũ khí, nguyên vật liệu các công trình xây dựng. Thường chỉ con cái tầng lớp tinh hoa được học những trường này, và chúng được đào tạo ra cũng để trở thành các nhà quản trị, lãnh đạo, thầy tu hay kế toán; vốn là những nghề rất được coi trọng trong xã hội thời đó.

Bắt đầu vào khoảng 2500 TCN, người Summer bắt đầu dùng tablet để nhằm mục đích truyền tải tư tưởng và thơ văn thay vì chỉ sử dụng nó vào mục đích thương mại và luật lệ như thời gian trước. Những thần thoại, truyện huyền bí, thơ ca, bài cầu khấn thần linh đã bắt đầu xuất hiện tương đối nhiều. Trong khoảng 2100-1800 TCN, số lượng tablet về thơ ca, thần thoại được tìm thấy là khoảng 5000. Hệ thống toán học ở Lưỡng Hà cũng phát triển rất mạnh, đặc biệt là so với các nền văn minh khác tồn tại cùng thời kỳ. Người Summer đã biết tính toán những phương trình bậc hai, số thập phân chứ không chỉ những phép tính số học đơn giản.

Số lượng tablet được sản xuất ra nhiều dẫn đến nhu cầu xây dựng những kho chứa để lưu trữ những văn bản này. Thư viện chứa tablet đất sét lớn nhất được tìm thấy dưới thời vua Ashurbanipal, vị vua cuối cùng của Assyria (650 TCN). Hiện có hơn 20,000 tablet lấy từ thư viện này được lưu trữ tại Bảo tàng Anh Quốc. Thư viện này cũng đã bắt đầu phân loại tablet theo các nhóm.

Sự đi xuống của tablet đất sét khi hệ thống chữ alphabet đầu tiên xuất hiện và ngày càng phổ biến suốt thời kỳ 1500-1000 TCN. Sự giao lưu mạnh mẽ giữa các nền văn minh, trao đổi những phát kiến ở thời kỳ này, du nhập của những thiết bị lưu trữ tiên tiến hơn đã khiến tablet đất sét hoàn toàn được ngừng sử dụng vào khoảng thế kỷ thứ 2 SCN.

Giấy papyrus ở Ai Cập

Ai Cập, một nền văn minh rực rỡ khác, cũng tự phát triển một hệ thống chữ viết và thiết bị lưu trữ hoàn toàn khác so với người Lưỡng Hà. Vào khoảng 2500 TCN, xã hội Ai Cập cũng đã hình thành và phát triển thịnh vượng theo cách thức tương tự với nền văn minh Lưỡng Hà, cho dù 2 nền văn minh này rất ít có sự giao lưu với nhau do vị trí địa lý cách biệt.

Ai Cập vốn nổi tiếng với chữ tượng hình (hielogryphic) của mình. Vào khoảng 2600 năm TCN, người Ai cập đã phát triển tương đối hoàn thiện chữ tượng hình, nhưng chủ yếu họ cũng khắc trên những hang động hay phiến đá mà thôi.

  Chữ tượng hình của người Ai Cập

Tuy vậy, chữ tượng hình của người Ai cập lại đi theo một con đường khác, chứ không phải theo hướng đơn giản hóa cả về hình thức lẫn số lượng ký tự tương tự như chữ cuneiform của người Summer. Ra đời vào khoảng 3400 năm TCN, vào thời kỳ khoảng 2500 năm TCN, số lượng ký tự của người Ai Cập sử dụng đã lên đến 800. Nhưng không giống với người Summer, số lượng ký tự của chữ viết Ai Cập tiếp tục tăng lên, và đến công nguyên, con số này đã lên đến 5000. Tuy vậy chữ tượng hình của Ai cập có 3 loạị trong đó có một loại được cải tiến theo hướng tối giản hóa cho số đông người dân có thể sử dụng. Và đến khoảng năm 700 TCN, hình thức đơn giản nhất của chữ Ai Cập là chữ Demotic ra đời. Tuy vậy cả 3 vẫn tồn tại song song và bổ sung cho nhau, ví dụ chữ được viết trên giấy papyrus chủ yếu là Demotic; còn chữ tượng hình gốc chủ yếu được sử dụng trong các văn bản chính thống hay chạm khắc trên lăng miếu, đền đài hay những đồ vật quý, linh thiêng.

Trong khi đó loại chữ tượng hình còn lại được coi là động lực chính để ra đời loại chữ alphabet đầu tiên sau này ở Lưỡng Hà. Loại chữ này bao gồm 23 ký tự được sử dụng như các chữ để bắt đầu biểu diễn cho một từ, giống với vai trò của các phụ âm trong ngôn ngữ hiện đại. Người Ai Cập phát mình và sử dụng loại chữ này song song với 2 loại còn lại từ khoảng năm 2700 TCN. Tuy vậy người Ai Cập lại không tiếp tục cải tiến và sử dụng loại chữ tượng hình này nhiều (lý do khiến số lượng ký tự tượng hình chỉ có tăng lên chứ không giảm xuống).

    Sự cải tiến của chữ viết Ai Cập

Thiết bị viết chính của người Ai Cập là giấy papyrus. Đây là một loại giấy được làm từ cây papyrus vốn chỉ tồn tại ở dọc bờ sông Nile của Ai Cập. Cây papyrus sau khi được lột vỏ sẽ được cắt thành từng lát mỏng, ngâm vào nước để các chất đường hoàn toàn được loại bỏ, sau đó ghép nối với nhau thành tấm và được phơi khô dưới áp lực của những tảng đá lớn trong khoảng 7 ngày để thành sản phẩm hoàn chỉnh. Cách thức sơ chế giấy papyrus có thể xem tại video sau

2 tấm giấy papyrus cổ nhất được tìm thấy ở Ai Cập trong một lăng mộ hoàn toàn chưa được sử dụng và có niên đại khoảng 3000 năm TCN. Sau đó giấy papyrus được cải tiến, và tồn tại phổ biến dưới dạng cuộn. Giấy papyrus tồn tại dưới dạng cuộn cổ nhất được tìm thấy có niên đại khoảng 2000  năm TCN.

   Giấy papyrus dạng cuộn là công cụ viết phổ biến ở Ai Cập

Để viết trên giấy papyrus này, người Ai Cập sử dụng mực và bút lông. Ai cập có 2 loại mực, màu đen làm từ muội than và màu đỏ làm từ hoàng thổ. Mực được đúc thành bánh và khi sử dụng thì được trộn với nước và nghiền đều ra tương tự như mực được sử dụng ở Trung Quốc. Chữ màu đỏ được sử dụng nhằm nhiều mục đích : như là để nhấn mạnh, hay được dùng với vai trò tương tự dấu ngoặc đơn trong ngữ pháp hiện đại. Các chữ cái hay từ đầu tiên, chữ trên tiêu đề, các ký hiệu hay dấu chấm ngắt câu đều sử dụng màu đỏ.

 Một văn bản trên giấy papyrus dạng tấm, chữ demotic và dùng 2 loại mực

Cũng tương tự vùng Lưỡng Hà, ban đầu chủ yếu giấy papyrus được sử dụng vào mục đích ghi chép những văn bản thương mại, trao đổi hay luật pháp rồi sau đó đến văn thơ, những truyền thuyết, thần thoại hay khoa học dần dần xuất hiện. Có nhiều văn bản trên giấy papyrus viết về toán học ở Ai Cập được tìm thấy, sớm nhất vào khoảng 1650 TCN nhưng chỉ giải quyết những bài toàn số học tương đối sơ khai. Người Ai Cập cũng sử dụng hệ đếm thập phân chứ không phải thập lục phân như người Babylon; và cách thể hiện số tương tự cách viết của số La Mã. Tuy vậy y học là một lĩnh vực phát triển và được người Ai cập ghi chép rất nhiều. 2 cuộn giấy papyrus về y học đầu tiên được tìm thấy có niên đại khoảng 1900 TCN. Trường học cũng được mở ra ở Ai Cập vào khoảng năm 2000-1800 TCN.

Ưu điểm của giấy papyrus đó là việc viết trên giấy dễ dàng hơn nhiều trên tablet đất sét, và cũng hơn trong việc vẽ những đường cong, do đó chữ demotic của người Ai Cập có rất nhiều đường cong, thay vì chỉ toàn gạch và nét thẳng như cuneiform như của người Summer. Chính việc này đã dẫn đến việc tranh, ảnh xuất hiện rất nhiều trong các văn bản của người Ai cập, thậm chí có nhiều cuộn giấy papyrus chỉ toàn là tranh. Bản đồ đầu tiên được tìm thấy ở Ai Cập có niên đại khoảng 1300 năm TCN.

Chính vì ưu điểm đó của giấy papyrus mà khi các nền văn minh có sự giao lưu trao đổi cả về thương mại, buôn bán cũng như khoa học, kỹ thuật bắt đầu từ 1500 TCN đã dẫn đến việc giấy papyrus của Ai cập được biết đến và sử dụng rộng rãi ở những vùng đất, nền văn minh khác. Đặc biệt nó được coi là công cụ viết và trao đổi thông tin, tư tưởng chính để làm nên một nền văn minh Hy Lạp – La Mã vô cùng rực rỡ. Tuy vậy giấy papyrus cũng có nhược điểm chung là dễ rách, dễ bị phá hủy bởi thiên tai hay chiến tranh hay từ các vi sinh vật. Do đó không có một thư viện giấy papyrus nào được tìm thấy, mà hầu hết là những bản thảo nhỏ lẻ.

Châu Âu không có những nền văn minh cổ đại nổi tiếng và rực rỡ như 2 vùng đất láng giềng; tuy vậy thông qua việc giao thương và học hỏi, họ đã dần dần nắm bắt được những sự ưu việt của 2 nền văn minh kia. Qua một thời kỳ hấp thu và sáng tạo lâu dài, họ đã cho ra đời một nền văn minh Hy Lạp – La Mã rực rỡ nhất, vượt qua cả những nền văn minh cổ đại láng giềng; mà cho đến 2000 năm sau, Châu Âu mới tìm thấy lại một thời kỳ rực rỡ tương tự như thế.

Châu Âu thời Hy Lạp – La Mã (1000 TCN đến 400 SCN) có một số đóng góp cho lịch sử của chữ viết. Trong đó có một phát minh lớn, đặc biệt quan trọng đó là việc cho ra đời một hệ thống chữ alphabet hoàn chỉnh, chính là các con chữ Latin được sử dụng ngày nay. Ngoài ra nền văn minh Hy-La cũng biết dùng giấy da để thay thế cho giấy papyrus vốn dần khan hiếm vào thời kỳ công nguyên.

Bản đồ Hy Lạp cổ đại

Chữ viết đầu tiên được tìm thấy ở Châu Âu là vào khoảng năm 2200 TCN ở vùng đảo Crete của người Minoan. Cũng tương tự như Ai Cập hay Lưỡng Hà, chữ viết thời kỳ này đều là dạng pictographic. Tuy vậy người Minoan nhanh chóng rút gọn chữ viết của mình còn 57 ký tự vào khoảng năm 1700 TCN. Và các văn bản đầu tiên cũng chủ yếu là những ghi chép về thương mại hay quản trị.

Văn bản thơ ca, văn chương được tìm thấy đầu tiên ở châu Âu là những bài thơ của Homer vào năm 850 TCN với những tác phẩm nổi tiếng như Odyssey hay Illiad.

Công lớn của người Hy Lạp với lịch sử phát triển của sách đó chính là việc sáng tạo ra một hệ chữ alphabet hoàn chỉnh đầu tiên. Gọi là “hoàn chỉnh” vì so với các chữ alpabet ra đời trước đó, chữ alphabet của người Hy Lạp có chia ra nguyên âm và phụ âm, là cơ sở để phân biệt giữa các từ sau này.

Nguồn gốc của chữ alphabet hiện tại vẫn là đề tài gây nhiều tranh cãi, tuy vậy một học thuyết được nhiều người ủng hộ nhất cho rằng nguồn gốc của chữ alphabet xuất phát từ loại chữ gồm 23 ký tự tượng hình của Ai Cập cổ đại. Các nhà nghiên cứu cho rằng Proto-Sinaitic, chữ của người ở Canaan, một vùng nằm giữa Ai Cập và Lưỡng Hà chính là chữ alphabet đầu tiên. Chữ của người Canaan mang nhiều dáng dấp của chữ tượng hình Ai Cập, tuy vậy nó được cải tiến theo hướng đơn giản hóa tương tự như chữ ở vùng Lưỡng Hà. Đến năm 1850 TCN, chữ Proto-Canaanite đã chỉ gồm có 27 ký tự.

Vị trí quan trọng của Canaan khiến ngôn ngữ của nó trở thành trung chuyển giữa 2 loại ngôn ngữ phổ biến

Người ta tin rằng chữ Proto-Canaanite chính là trung gian giữa chữ tượng hình Ai Cập và chứ alphabet tương đối hoàn chỉnh của người Phoenician ở Lưỡng Hà sau này. Chữ của người Phoenician cũng là loại chữ alphabet không phải tượng hình đầu tiên mà dùng những ký hiệu tương đối vô nghĩa. Nó bao gồm 22 ký tự, ra đời vào khoảng 1050 TCN và viết từ phải sang trái.

So sánh giữa các ngôn ngữ cho thấy một số sự tương đồng nhất định

 Chữ của người Phoenician là chữ alphabet không phải tượng hình đầu tiên

Rồi sau đó người Hy Lạp đã học hỏi rất nhiều từ chữ viết của người Phoenician. Một ví dụ minh chứng rõ nét cho việc giống nhau giữa chữ alphabet của người Hy Lạp và Phoenician là các từ alpha, beta, gamma, delta là các từ vốn không có nghĩa trong tiếng Hy Lạp, nhưng lại có những chữ tương ứng alef, bet, gimel, and dalet trong tiếng Phoenician. Người Hy Lạp phát minh ra cách thức dùng nguyên âm và phụ âm vào khoảng 700 TCN, thêm 4 ký tự biến ngôn ngữ của mình thành 26 ký tự và được coi là hệ chữ alphabet hoàn thiện đầu tiên.

 DI chỉ cổ nhất được tìm thấy có chữ alphabet của Hy Lạp niên đại 730 TCN

Lúc đầu người Hy Lạp cũng sử dụng cách viết của người Phoenician, đó là viết từ phải qua trái, sau đó dòng tiếp theo lại từ trái qua phải, cứ luân phiên như vậy. Rồi đến khoảng năm 400 TCN đều chuyển sang cách viết từ trái qua phải như ngày nay.

 Sự tương đồng giữa chữ alphabet của Hy Lạp và Phoenician

Khi cuộc chinh phục của người La Mã kết thúc vào năm 146 TCN, người La Mã đã học hỏi, tiếp thu rất triệt để những tinh hoa của nền văn minh Hy Lạp, trong đó có cả hệ thống chữ viết. Người La Mã đã cải tiến hệ thống chữ viết của người Hy Lạp để trở thành hệ thống chữ viết Latin chuẩn được sử dụng cho đến tận ngày nay.

Tuy vậy, việc viết một vài nét, đường thẳng trên giấy là một việc khá buồn tẻ. Đến khoảng 400 SCN, người La mã sáng tạo ra kiểu chữ nét cong gọi là hệ thống chữ viết uncial giúp việc viết nhanh chóng và dễ dàng hơn. Tuy vậy, chữ uncial này có nét rất to và tốn giấy, sau đó được kiểu chữ cỡ nhỏ “minuscule” ra đời vào khoảng 800 SCN thay thế. Chữ cỡ nhỏ có thể giúp viết nhiều từ trên một diện tích giấy hơn, giúp tiết kiệm chi phí vào thời điểm giá của giấy khá đắt đỏ.

Các ký tự Latin viết theo kiểu uncial

Như đã nói ở trên, người Hy Lạp – La Mã cũng đã sáng tạo ra giấy da (parchment) để sử dụng thay thế cho giấy papyrus. Với việc nền văn minh phát triển rực rỡ, nhu cầu viết lách và trao đổi thông tin, tư tưởng rất lớn đã dẫn đến nhu cầu về giấy của Hy Lạp rất cao. Trong khi đó giấy papyrus; vốn được làm từ cây papyrus chỉ sống ở Ai Cập và đã được khai thác đến mức gần như tuyệt chủng vào khoảng năm 100 TCN đã khiến cho các loại thiết bị lưu trữ thông tin mới giá thành rẻ hơn và phổ biến hơn phát triển. Người ta từ lâu đã biết dùng da động vật để làm quần áo, túi đựng hay các vật phẩm khác; tuy vậy da thú lần đầu tiên được sử dụng như giấy là vào khoảng 1600 TCN và dần dần thay thế giấy papyrus bằng những ưu điểm của mình.

Giấy da có thể có kích thước lớn hơn, khó rách, đàn hồi và bảo quản được lâu hơn so với giấy papyrus; và do bề mặt tốt hơn và ít ăn mực hơn nên có thể viết trên cả 2 mặt hoặc có thể xóa chữ đi để viết lại nếu cần. Mặc dù có nhiều ưu điểm như vậy so với giấy papyrus nhưng phải nhờ đến sự xuất hiện của sách dạng lật trang (codex) thay phương thức cuộn cổ điển vào khoảng năm 100 SCN mới thực sự thúc đẩy việc dùng giấy da. Giấy papyrus dần dần ít được sử dụng và biến mất vào 600 SCN.

Người Hy lạp cũng sử dụng một loại bút làm từ cây sậy với một đầu vót nhọn để làm công cụ viết thay thế cho bút lông của người Ai Cập giúp nét chữ nhỏ hơn và có thể viết được nhiều chữ trên cùng một diện tích bề mặt hơn.

  Bút viết của người Hy Lạp

Thời Hy-La là thời kỳ thịnh vượng cả về mặt kinh tế, chính trị, quân sự cũng như văn chương, thơ ca, khoa học, y học, lịch sử, tôn giáo, triết học, nghệ thuật với rất nhiều nhà tư tưởng vĩ đại.

Các trường học đã tồn tại rất lâu ở các nền văn minh trước, tuy nhiên mục đích nó lập ra chỉ nhằm đào tạo cho tầng lớp quý tộc. Hy Lạp vào những năm 800-600 TCN là nơi đầu tiên có hệ thống trường học đại trà nơi mở cửa cho tất cả những ai có khả năng đến học; vốn nằm trong khả năng chi trả của hầu hết giới trung lưu. Rồi tiếp đó xuất hiện nhu cầu về đào tạo bậc cao và những trường như của Plato hay Aristotle ra đời  nhằm đáp ứng nhu cầu đó. Khoảng năm 300 TCN, tỷ lệ biết đọc biết viết của người Hy Lạp là khoảng 5-10% dân số. Cho đến năm 200 SCN, dưới thời La Mã, con số này là khoảng 20-30% với nam và 10% với nữ.

Hy Lạp cũng chứng kiến một hệ thống sản xuất, phân phối sách đầu tiên xuất hiện. Các cửa hiệu bán sách, cũng như các thư viện công cộng nở rộ trên khắp đất nước. Tiệm bán sách thời kỳ này có rất nhiều sách từ cũ đến mới, và có liệt kê giá cả của từng quyển. Các thư viện cũng được xây dựng, có nơi chỉ dành cho giới học thuật, nhưng cũng có rất nhiều thư viện công cộng, nơi người dân được đọc miễn phí. Có 3 thư viện công cộng lớn nổi tiếng đó là : thư viện Alexandria (năm 284 CN), Serapeum (246 TCN), Pergamum (220 TCN). Thư viện Alexandria là một thư viện cực kỳ nổi tiếng, được coi là chứa đến 700,000 cuộn giấy papyrus, trong khi con số của Pergamum là khoảng 200,000 cuộn. Thời La Mã thế kỷ thứ 4 SCN có khoảng 28 thư viện hoạt động trên toàn đế chế.

Tuy vậy sự suy yếu của thành Rome từ những năm 200 SCN và trước những cuộc xâm lấn liên tiếp của các tộc người ở miền Bắc đã dẫn đến sự sụp đổ của đế chế La Mã vào năm 476. Sự sụp đổ này kéo theo theo hệ thống trường học, thư viện và hiệu sách bị đình trệ hoàn toàn. Số lượng sách sản xuất ra giảm sút rất đáng kể. Thế kỷ thứ 3 TCN, số sách được sản xuất chỉ bằng 2/3 thế kỷ thứ 2 và thế kỷ thứ tư chỉ bằng 1/3 thế kỷ thứ 3. Châu Âu rơi vào thời kỳ Trung Cổ đen tối.


Sách dạng lật trang (codex) ra đời

Sách dùng phương thức lật trang (codex) thay vì phương thức cuộn ra đời vào khoảng năm 100 SCN và được coi là một phát minh vĩ đại; tồn tại hơn 2000 năm cho đến tận ngày nay đã biến sách thành một thiết bị lưu trữ, tra cứu và truyền tải thông tin cực kỳ hữu dụng và phổ biến.

Người ta không biết ai là người đầu tiên phát minh ra cách thức làm sách hoàn chỉnh như vậy. Tuy nhiên ý tưởng về việc ghép nối những trang giấy lại với nhau lại tương đối phổ biến.

Ý tưởng đầu tiên là ghép các miếng giấy lại với nhau thông qua một sợi dây và được thúc đẩy bởi động lực viết ra những văn bản dài. Tablet đất sét là một thiết bị mà thông tin lưu trên đó rất hạn chế, và không dễ để ghép nối hay tìm lại thông tin trên các tablet đó. Giấy papyrus theo dạng cuộn giải quyết tốt hơn vấn đề đó, nhưng vào thời kỳ đó, chữ viết dùng ký tự tượng hình và bút lông cũng khó có thể viết nhiều thông tin trên một cuộn giấy. Giải pháp đầu tiên được ra đời vào khoảng năm thứ 4 TCN với một dạng sách khá lạ ở các nước Ả rập

 Sách được làm bằng cách ghép các miếng lá cọ với nhau

Trong khi đó vào khoảng năm 500 TCN ở Hy Lạp cũng có một thiết bị có vai trò tương tự là tablet bằng sáp. Thiết bị này có chức năng như tấm bảng cho học sinh tiểu học tập viết thời kỳ trước; hoặc cũng có vai trò như một cuốn sổ tay ghi chép thường được dùng để ghi chép trong các buổi họp. Lượng thông tin viết trên đây có thể tương đối lớn. Ai Cập, Pompeii và Romania là những nơi mà số tablet bằng sáp được tìm thấy nhiều nhất. Pompeii là nơi có đến 200 tablet xưa với niên đại 131-167 được khai quật.

 Tablet bằng sáp là công cụ như tấm bảng cho học sinh thời trước

 Một bức ảnh miêu tả cách một người Hy Lạp viết trên tablet bằng sáp

Book of Psalms được coi là quyển sách hoàn chỉnh có niên đại cổ nhất (350 SCN) được tìm thấy, sách dày đến 490 trang. Các nhà khảo cổ cũng tìm thêm được khoảng 15 quyển sách khác dày trên 100 trang có niên đại khoảng 200-400 SCN. Hầu hết các sách tồn tại dưới dạng codex ở thời kỳ này đều là những quyển sách liên quan đến Thiên chúa giáo hay Kinh Thánh. Do đó có người cho rằng chính những người theo Thiên chúa là những người đã phát minh ra sách dạng codex và truyền bá tôn giáo cũng như công nghệ của mình khắp Châu Âu như là một cách để đạo Thiên chúa được lan tỏa rộng rãi hơn.

 Cuốn sách hoàn chỉnh đầu tiên được tìm thấy

Do Hy Lạp đến thế kỷ thứ 6 bắt đầu bước vào thời kỳ đen tối trong lịch sử của mình, khi mà lượng sách sản xuất ra giảm sút đáng kể, số người biết đọc biết viết giảm hẳn, các thư viện và hiệu bán sách không tồn tại được nữa. Nhà thờ và tu viện là nơi sản xuất gần như tuyệt đối số sách ở châu Âu thời kỳ này; và hầu hết cũng là để đáp ứng nhu cầu sách tự thân của mình. Tình hình như vậy kéo dài cho đến tận đầu thế kỷ 13. Trong suốt thời kỳ đen tối đó, vùng đất của người đạo Hồi lại nổi lên như là trung tâm tri thức của phương Tây và Cận Đông.

Trong suốt 400 năm phát triển rực rỡ nhất, từ năm 800 đến 1200. Trong 400 năm này, số sách mà người đạo Hồi đã sản xuất ra là khoảng 600,000 cuốn; vượt xa số sách của cả Chấu Âu thời kỳ trước và đế quốc Byzantine phía đông có thể làm ra được. Sách trong thời kỳ này chủ yếu là theo dạng codex. Vật liệu ban đầu người đạo Hồi sử dụng là giấy da, nhưng sau đó giấy hiện đại; một phát minh của Trung Quốc du nhập đến vùng của người đạo Hồi vào những năm 600 và nhanh chóng được sử dụng rộng rãi để thay giấy papyrus và giấy da. Đến năm 900, giấy Trung Quốc gần như đã thống trị hoàn toàn.

Người đạo Hồi có một số đóng góp lớn cho lích sử phát triển của sách. Họ là người du nhập và cải tiến giấy và kỹ thuật làm giấy từ Trung Quốc để cho phù hợp với thực tế của họ và tiếp tục truyền bá nó sang châu Âu. Giấy của Trung Quốc chủ yếu là được làm từ gỗ cây dâu tằm, một loại cây mà ở Cận Đông hay Châu Âu không hề có. Người đạo Hồi đã sử dụng gỗ và sợi của cây lanh để thay thế. Họ cũng cải tiến khuôn và dùng búa để cán mỏng và ép các tấm bột gỗ thay vì sử dụng tay như người Trung Quốc. Phương thức đóng sách của họ cũng tương đối khác so với Châu Âu hay người Byzantine khi họ sử dụng keo dán để dán gáy sách thay vì đục lỗ và dùng kim để khâu như các thời kỳ trước. Đó cũng là cách thức đóng sách hiện đại.

Họ cũng là nơi tiếp tục duy trì, bảo tồn và cải tiến những thành tựu của nền văn minh Hy-La để lại. Khoa học hay y học, vốn chẳng thể tồn tại được ở Châu Âu mãi cho đến tận thế kỷ 13 với những công trình toán học đầu tiên của Fibonacci thì lại rất phát triển ở những nước Hồi giáo. Người Hồi giáo thời kỳ này có đến 10 phát minh khoa học lớn, trong đó có 2 phát kiến quan trọng về quang học làm tiền đề cho việc sản xuất ra thủy tinh và kính; có tác động rất lớn tới việc đọc sách của những người lớn tuổi thời kỳ sau. Những kiến thức của người đạo Hồi là tiền đề quan trọng khi chúng được truyền bá và sử dụng trong các trường đại học đầu tiên ở Châu Âu sau này.

Người Hồi giáo rất thích sách cũng như việc sưu tập chúng. Hệ thống thư viện công cộng, cửa hàng bán sách và trường học như thời Hy-La không thể tồn tại ở Châu Âu nhưng lại rất phát triển ở các nước đạo Hồi thời kỳ này vì nhu cầu về sách và tri thức rất lớn. Riêng ở Baghdad vào thế kỷ thứ 10 có đến hơn 100 cửa hiệu bán sách tồn tại.

Những quý tộc Hồi giáo thời kỳ này thường đầu tư rất lớn vào sách và sở hữu một số lượng sách khổng lồ. Bộ sưu tập lớn nhất là của Ibn Abbad với một kho sách mà phải cần đến 400 con lạc đà mới tải hết, ước chừng khoảng 4000 quyển. Có những quý tộc sẵn sàng bỏ ra tới 10,000 dirhem để mua và sở hữu sách; số tiền tương đương với việc họ đầu tư vào trang thiết bị; vũ khí hay lạc đà và vật nuôi. Điều đó chứng tỏ giới quý tộc và trí thức sẵn sàng chi nhiều tiền thế nào để trả công cho những người sao chép sách cho họ. Tuy vậy họ cũng bị chỉ trích vì việc dựa dẫm quá nhiều vào thư viện sách thay vì trí nhớ của mình.

Thời kỳ rực rỡ của người Hồi giáo chấm dứt vào khoảng đầu thế kỷ 13, khi quân đội Mông Cổ đánh chiếm và phá hủy nền kinh tế; các công trình kiến trúc hay giết hàng trăm nghìn người đạo Hồi. Thời kỳ vàng của người đạo Hồi coi như chấm dứt.

Trong khi đó ở Châu Âu thời kỳ đầu thế kỷ 13 xã hội đã có những chuyển biến theo hướng tích cực hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho tri thức và những cải tiến nhanh chóng diễn ra. Trong suốt 700 năm, từ 500-1200, nhà thờ là nơi có quyền lực tuyệt đối, ảnh hưởng và quyết định mọi mặt đời sống của người dân khắp Châu Âu. Một trong số những sự kiểm soát đó chính là sự kiểm soát việc sản xuất sách và truyển bá thông tin trong xã hội.

Thời kỳ này, nhà thờ và tu viện là nơi duy nhất sách được làm ra. Một trong các công việc chính của các tu sĩ là việc chép lại các bản thảo tôn giáo, tín ngưỡng hoặc một số ít các tài liệu khác. Giáo hội là nơi quyết định quyển sách nào được chép ra; tu sĩ nói riêng và mọi người nói riêng không có quyền tự sao chép theo những quyển sách mà mình mong muốn. Tu sĩ cũng không được trao đổi bản thảo chép tay cho người khác hay từ chối khi nhận được lệnh. Nếu không họ sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc.

Trong sự quản lý nghiêm ngặt đó của nhà thờ, không nhiều phát minh liên quan đến tri thức được ra đời ở thời kỳ này. Đột phá lớn nhất chính là sự chuyển dịch dần từ văn hóa nói; diễn thuyết và truyền miệng trong một nhóm người sang đọc sách một một cách yên tĩnh và một mình. Sự chuyển dịch này bắt nguồn từ sự ra đời của dấu cách trong khi viết.

Thừa hưởng từ nền văn minh Hy-La, sách của thời kỳ trước là những chuỗi ký tự dài lê thê, không biết bắt đầu và kết thúc khi nào, được gọi dưới một cái trên đặc trưng “Scriptio continua – Continuous script” vốn được thừa hưởng từ kiểu viết cuneiform của người Summer và sau đó là hệ chữ alphabet chỉ toàn phụ âm của người Phoenician. Đọc sách thời kỳ trước là kiểu đọc thành tiếng to cho nhiều người cùng nghe; vì văn hóa lời nói rất phát triển.

 Một văn bản chữ Latin theo cách “Scriptio continua”

Tuy nhiên vào thế kỷ thứ 7, một tu sĩ người Ai Len đã phát minh ra cách thức viết có dấu cách để phân biệt rõ từ nọ và từ kia. Ai Len hay nước Anh nói chung vốn chưa bao giờ là thuộc địa của Hy Lạp hay đế chế La Mã, ít chịu ảnh hưởng từ văn hóa nói của nền văn minh Hy-La nên việc phải đọc to một văn bản toàn chữ dài lê thê, vừa đọc vừa phải đoán từ này kết thúc ở đâu, câu này kết thúc ở đâu là một cực hình và cũng tốn nhiều trí năng. Tuy nhiên cũng phải đến tận thế kỷ 11 phát minh này mới được áp dụng phổ biến trong cách viết sách trong các nhà thờ trên toàn bộ châu Âu. Và việc đọc sách yên lặng này cũng là một yếu tố quan trọng dẫn đến nhu cầu sách ở châu Âu tăng lên rất nhiều, dẫn đến việc nhà thờ không thể kiểm soát hết được việc sản xuất và mua bán sách.

Thêm một yếu tố chủ chốt khác đó là sang thế kỷ 12, với rất nhiều biến động về kinh tế chính trị đã khiến đời sống cư dân châu Âu bắt đầu thay đổi. Những thành phố lớn bắt đầu được hình thành, giai cấp giàu nghèo cũng bắt đầu được phân chia rõ rệt hơn. Các thành phố lớn nhất thời kỳ này phải kể đến Venice và Genoa có khoảng 100 nghìn người; Florence có khoảng 90 nghìn; Palermo và Pisa khoảng 50 nghìn; Paris khoảng 80 nghìn; Bruges và London khoảng 35 nghìn.

Nền kinh tế mới đòi hỏi một hệ thống giáo dục hoàn toàn mới, có khả năng đào tạo ra những người làm trong các ngành y dược, thương mại, luật hay nhà thờ. Các trường đại học đầu tiên được ra đời. Mở đầu là trường Bologna năm 1088 rồi đến Paris và Oxford. Sang thế kỷ 13, xuất hiện thêm nhiều trường có tiếng khác như Cambridge, Montpellier, Toulouse, Angers, Padua, Naples, Salamanca, Valladolid. Rất nhiều trường trong số này vẫn tồn tại đến tận bây giờ. Việc ra đời trường học khiến các sinh viên và giáo sư rất cần sách trong việc dạy và học. Các hiệu sách  nằm gần trường đại học được ra đời nhằm cung cấp sách cho 2 đối tượng trên, mặc dù giá và nội dung vẫn do trường học kiểm soát. Từ khi trường đại học đầu tiên ra đời, một làn sóng kiến thức từ các nước Hồi giáo tràn vào Châu Âu,và trong 2 thể kỷ; đã có vài trăm đầu sách tiếng Do Thái và Ả rập được dịch ra và lưu hành trong các trường đại học.

 Một phòng trong đại học Bologna

Việc văn hóa đọc sách yên lặng phổ biến đã dẫn đến rất nhiều cải tiến trong cấu trúc của sách được ra đời ở thể kỷ 14 theo chiều hướng cải thiện hiệu năng và tốc độ đọc. Ở thể kỷ 13, sách đã bắt đầu được phân chia thành các chapter, và mục lục cũng đã được ra đời. Dấu chấm, dấu phẩy và dấu ngoặc đơn đều ra đời trong thời kỳ này. Dấu ngoặc đơn được sử dụng thay cho phương thức sử dụng mực đỏ để gạch chân đoạn cần ghi chú là một điều rất được chào đón, nhất là với công nghệ in ra đời sau này. Rồi tiếp đến là tiêu đề của chương, mục lục về nội dung của chương hay tiêu đề từng trang sách tiếp tục được sinh ra. Đến năm 1400, cấu trúc của sách đã hầu như giống với cấu trúc của sách hiện đại. Sách tham khảo cũng bắt đầu xuất hiện. Văn hóa đọc mới cũng khiến kiến trúc của thư viện phải thay đổi. Nếu như trước đây, thư viện phải chia làm nhiều phỏng nhỏ để việc diễn thuyết của nhóm nọ không ảnh hưởng đến nhóm kia thì nay thư viện đã được thiết kế theo hướng có không gian chung rất lớn và thoáng.

  Sách ở thời kỳ này đã biết sử dụng những cú pháp như chấm câu

Có 2 yếu tố quan trọng nữa cần đề cập đến ở Châu Âu thời kỳ này chính là sự du nhập của giấy hiện đại từ Trung Quốc thông qua thế giới Hồi giáo và việc ra đời của kính mắt. Kính mắt là một công cụ nâng cao đáng kể thời gian đọc sách cho những người lớn tuổi; ra đời ở Châu Âu vào năm 1280.  Ở các thời kỳ trước, việc đọc sách dành cho những người tuổi trên 45, vốn mắt đã bị lão hóa và viễn là điều rất khó khăn. Với việc sử dụng kính đã có thể giúp những người đó có thêm được khoảng 15 năm đọc sách. Đó cũng là một yếu tố thúc đẩy nhu cầu đọc sách tăng lên, mặc dù không nhiều. Lý do chủ yếu là giá thành của kính vẫn quá đắt và chỉ những tầng lớp giàu có mới có thể sử dụng. Theo thống kê, vào năm 1384, London trung bình nhập 384 chiếc hàng tháng. 1 thế kỷ sau con số này là 480.

Yếu tố quan trọng thứ hai là một kiểu giấy mới. Được sử dụng bắt đầu ở vùng Hồi giáo những năm 600 nhưng phải đến năm 1074, xưởng chế tạo giấy đầu tiên sử dụng cối xay gió thay cho sức người mới được xây dựng ở Tây Ban Nha. Cái thứ 2 được xây gần Rome năm 1270. Ở Pháp, Đức, Anh lần lượt là 1326, 1390 và 1490. Giấy Trung Quốc ít được chuộng ở châu âu thời kỳ này, và ưu điểm duy nhất của nó so với giấy da chỉ là giá thành rẻ hơn. Nhược điểm chính của nó là hút quá nhiều mực, và điều này đã được cải thiện bằng quy trình làm khô giấy tốt hơn giúp tăng chất lượng của nó lên đáng kể. Động lực chính của việc sử dụng rộng rãi loại giấy mới là từ việc ra đời công nghệ in mới của Gutenberg vào năm 1450.


Công nghệ in hàng loạt của Gutenberg

Ý tưởng về việc sản xuất hàng loạt và nhanh chóng một văn bản, thông tin đã có từ rất lâu. Người Summer đã chế tạo ra những bản khắc bằng gỗ hay đá để ấn lên những miếng đất sét vẫn còn đang ướt để sản xuất hàng loạt một văn bản nào đó, thông thường liên quan đến văn chương và thơ ca.

 Kỹ thuật in trên đất sét đầu tiên vào năm 2300 TCN

Công nghệ in tiếp theo đó là bôi mực lên một bản khắc bằng gỗ hoặc kim loại, rồi sau đó in lên mặt một tờ giấy. Kỹ thuật này được người Trung Quốc phát minh vào khoảng năm 200 SCN. Kỹ thuật này được sử dụng rộng rãi khắp thế giới cổ đại, chủ yếu nhằm in ra các bức tranh hay hình minh họa.

 Một bản khắc gỗ với những họa tiết của người Ấn Độ

Công nghệ in sắp chữ (movable type) cũng được phát minh lần đầu tiên ở Trung Quốc vào năm 1040 SCN dưới thời Bắc Tống. Vật liệu để làm khuôn in là ban đầu bằng gỗ, sau đó được chuyển sang là gốm. Khuôn in làm bằng kim loại đầu tiên được Hàn Quốc sử dụng vào năm 1234 và sau đó được nhà Tống sử dụng để in tiền giấy. Ở châu Âu, Gutenberg là người sử dụng công nghệ in sử dụng khuôn kim loại đầu tiên vào năm 1450. Mặc dù phát minh ra công nghệ in ấn rất sớm trước Gutenberg nhưng việc in ấn ở các nước Á Đông không thể phát triển mạnh và nhanh được bởi lý do chủ yếu là trong khi châu Âu sử dụng hệ thống ký tự Latin gồm 26 chữ cái thì các nước Châu Á hầu hết sử dụng chữ tượng hình với hàng nghìn ký tự. Việc in ấn đại trà sử dụng công nghệ in dùng khuôn và sắp chữ là một việc rất khó khả thi với các nước Châu Á.

Gutenberg, vốn xuất thân từ một gia đình làm nghề rèn và chế tác kim loại đã phát triển một công nghệ in hoàn chỉnh vào những năm 1450. Ông có 3 đóng góp lớn, đó là việc phát minh ra khuôn in các chữ cái bằng kim loại; phát hiên và sử dụng mực gốc dầu để thay mực gốc nước vốn được sử dụng hơn 3000 năm nhưng lại vô tác dụng trong việc bám lên bề mặt kim loại, và thiết kế ra một chiếc máy sắp chữ hoàn chỉnh. Kim loại mà Gutenberg sử dụng là một hợp kim giữa chì, thiếc và antimony được phát triển vào khoảng những năm 1439 và tiếp tục được sử dụng giữ nguyên thành phần cho đến tận những năm 1800.

 Chiếc máy in mà Gutenberg đã phát minh ra

Mặc dù là một kỹ sư lành nghề và nhà phát minh xuất chúng, nhìn ra được tiềm năng to lớn từ phát minh của mình nhưng Gutenberg lại chẳng giỏi trong việc kinh doanh. Thời điểm 1450 ông có vay của Fust, một gia đình giàu có thời đó một số tiền lớn tương đương với 1 triệu $ Mỹ vào những năm 1990; hay tương đương với 10 năm lương của một công chức cao cấp thời kỳ đó để phát triển công nghệ của mình. Năm 1455, tình hình kinh doanh không khả quan và bị Fust siết nợ, Gutenberg đã phải bán toàn bộ máy móc và công nghệ của mình cho Fust tiếp quản.

 Khuôn chữ cái bằng kim loại của Gutenberg

Ra đời vào đúng thời điểm nhu cầu sách đang rất cao, phát minh của Gutenberg nhanh chóng được khắp Châu Âu đón nhận và sử dụng. 30 năm sau, 1480 có đến 110 thị trấn ở Châu Âu đã sử dụng máy in của Gutenberg mà tập trung nhất là ở Venice với 156 đầu sách được in ra. Con số này của các thành phố khác là Milan (82), Augsburg (67), Nuremberg (53), Florence (48), Cologne (44), Paris (35) và Rome (34). Trong 3 năm từ 1495-1497, có 1821 đầu sách được in, trong đó có 24.5% là từ Venice. Đến năm 1500, đã có 236 thị trấn có máy in và 35 nghìn đầu sách đã được xuất bản. Trước năm 1500, hầu hết sách đều không có đánh số trang. Nhưng đến năm 1600, đã có 4/5 số sách có sử dụng số của người Ả rập ở cuối trang sách của mình.

 So sánh giữa bản sách viết tay và bản in từ máy của Gutenberg

Nhu cầu thông tin của con người ngày càng cao. Đến khoảng đầu những năm 1600 đã xuất hiện những tờ báo in để cung cấp thông tin nhanh chóng đến người dân. Báo Nieuwe Tijd-inghen xuất bản năm 1605 là tờ báo đầu tiên. Khoảng 1650, các thành phố lớn đều đã có những tờ báo của riêng mình. Trong khi đó các tạp chí chuyên ngành bắt đầu được in vào 1660.

Máy in sử dụng động cơ hơi nước ra đời năm 1814 và công nghệ sản xuất giấy mới ra đời năm 1802 càng khiến việc in ấn dễ dàng với chi phí rẻ hơn. Trong vòng 20 năm từ 1820 đến 1840, ở Anh đã có đến 2000 tờ báo và tạp chí mới xuất hiện. Cùng với đó là tỷ lệ biết chữ tăng lên đáng kể. Đến năm 1840, ở Anh đã có khoảng 68% đàn ông và 52% phụ nữ biết đọc biết viết.

Phát minh của Gutenberg đã được đánh giá là một trong những phát minh quan trọng của lịch sử loài người, ra đời rất đúng thời điểm và là động lực chính dẫn đến các cuộc cách mạng Phục Hưng, Khai sáng hay cách mạng công nghiệp sau này; đưa nền văn minh châu Âu bước vào thời kỳ phát triển thịnh vượng mới tương tự như nền văn minh Hy-La trước đó 2000 năm.

Trần Mai Sơn

Người Thái Việt Nam có tới 8 bộ chữ cổ

Người Thái là một trong 3 dân tộc ở nước ta có chữ viết từ rất sớm. Ở Việt Nam hiện có tới 8 bộ chữ Thái cổ, với hàng nghìn cuốn sách viết bằng 8 loại hình ký tự này, ở tất cả các lĩnh vực.

Trong một cuốn sách cổ của người Thái, ghi lại những lễ nghi cúng tế, có bài điểm tháng mà các thầy mo hát điểm 12 tháng trong năm, cầu mưa thuận gió hòa. Lời văn bóng bẩy, trau chuốt.

Tháng một là tháng giêng

Người đội nón cưỡi ngựa coi non

Mưa cùng sương ướt giỏ mái gianh

Nắng vàng tỏa xuống núi sông

Tháng có ngày giáp dần, ất mão

Đàn vẹt mừng chùm si

Đùa giỡn nhau ca hót đầy cành…

Chữ viết cổ người Thái.  Ảnh:

Ông Hoàng Trần Nghịch, hiện sống ở tỉnh Sơn La, đã nghiên cứu về văn hóa dân tộc Thái hơn 40 năm nay. Theo ông Nghịch, trước khi Pháp xâm chiếm, nước ta chỉ có 3 dân tộc có chữ, là dân tộc Kinh, dân tộc Thái và dân tộc Dao. Theo cuốn Quan Tô Mương (kể chuyện Mường) thì chữ Thái Đen dòng Tạo Xuông, Tạo Ngần ở Mường Lò (nay là huyện Văn Chấn và thị xã Nghĩa Lộ, tỉnh Yên Bái) đã có từ thế kỉ thứ 6.

“Tuy rằng có chữ từ thế kỷ thứ 6, nhưng lại không có trường học. Người biết dạy cho người không biết, cha dạy cho con, con dạy cho người khác, cứ thế kế tiếp nhau. Vì thế chữ Thái cổ không bị diệt vong, vì nó đã được ghi lại trong các sách tâm linh của người Thái, lưu lại trong sổ sách” – ông Nghịch nói. 

Theo các nhà sử học và dân tộc học hàng đầu ở nước ta thì chữ Thái cổ là thể loại chữ Khoa Đẩu có từ thời kì Hùng Vương. Chữ Khoa Đẩu là kiểu chữ tượng thanh, trái ngược với chữ Hán là chữ tượng hình.

Các nhà khoa học đã phát hiện ra 8 bộ chữ Thái cổ. Đó là: chữ Thái Đen ở các huyện thuộc tỉnh Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Yên Bái, Lào Cai; chữ Thái Trắng ở huyện Phong Thổ; Chữ Thái Trắng ở huyện Mường Lay,  Mường Tè (Điện Biên); chữ Thái Trắng ở huyện Phù Yên (Sơn La); chữ Thái Trắng ở huyện Mộc Châu (Sơn La), Mai Châu, Đà Bắc (Hòa Bình); chữ Thái Đen – Tay Thanh ở miền Tây Nghệ An và Thanh Hóa; chữ Thái ở Quỳ Châu (Nghệ An) và chữ Thái hệ Lai Pao ở Tương Dương (Nghệ An).

Cả 8 loại hình ký tự này đều xuất phát từ một gốc chữ Sancrit, thông qua mẫu tự Khmer. Đây là phương tiện ghi chép lại lịch sử, các thông tin về kinh tế – xã hội của người Thái trong lịch sử.Riêng tại Bảo tàng tỉnh Sơn La hiện có gần 1.100 cuốn sách chữ Thái cổ. Những cuốn sách này được viết bằng mực Tàu trên loại giấy Dó mà người Thái tự sản xuất. Cuốn bé nhất có kích thước 15x15cm; cuốn lớn nhất kích thước 50x30cm. 

Ông Hoàng Trần Nghịch cho biết hiện nay, ở tỉnh Sơn La chỉ có khoảng 4 người đọc thạo và hiểu được chữ Thái cổ, “bởi vì, một, là nó viết liền tù tì, phụ âm cuối của âm tiết trước có thể trở thành âm tiết đầu của chữ sau. Hai nữa, là nó có nhiều từ cổ nên rất ít người đọc được lắm”.

Chữ Thái cổ vốn khó đọc, phải là người am hiểu chữ nghĩa thì mới phân biệt được. Tuy nhiên, theo Phó giáo sư – Tiến sỹ Hoàng Lương, nguyên Chủ nhiệm Chương trình Thái học Việt Nam, một người con dân tộc Thái, thì đọc được và hiểu được chữ Thái là hiểu được “tâm hồn Thái” và “tâm lý Thái”:

“Cách viết của chữ Thái là thế, không chỉ chữ Thái Việt Nam đâu mà chữ Thái Lan, chữ Lào cũng vậy, cũng viết liền tù tì thế thôi. Nhưng khi anh hiểu nghĩa của nó thì anh sẽ dứt được từng câu từng chữ. Thanh niên bây giờ không biết tâm hồn Thái và tâm lý Thái nó nằm ở trong từng từ, từng chữ, từng nghĩa một. Hoặc là đúng hơn anh không hiểu được tâm hồn Thái thì anh không bao giờ đọc chuẩn xác được. Nghĩa là anh phải có cái phông, cái nền văn hóa, anh đọc chữ Thái hoặc học chữ Thái mới dễ hơn” – theo PGS-TS Hoàng Lương.

Thanh Nga-Cầm Thu/VOV4

Vì sao càng hiện đại càng nên làm việc tay chân?

Nếu là trí thức, bạn nên có thời gian làm việc tay chân. Nếu là người trẻ, bạn càng nên làm việc tay chân. Bạn là người làm ăn? Càng nên làm việc tay chân. Vì sao?

Fresh Roberson yêu thích vật lý và kỹ thuật, nhưng thứ cô say mê nhất là nấu ăn. Cùng bạn bè, cô lập ra Câu lạc bộ Bánh mì Chicago, mỗi tháng họp mặt một lần, làm đủ các loại bánh mì khác nhau của nhiều dân tộc, lại có khách mời đến chia sẻ kinh nghiệm làm bột làm bánh. Không cần đăng ký trước, không cần đóng phí, ai tham dự cũng được, nhưng có một thành phần tham dự đặc biệt với một mục đích không ngờ: những người trẻ sinh lứa 2000, muốn học làm bánh để khuây khỏa tâm thần.

Vì thế, như một bài báo trên tờ Elemental cho biết, có một câu mà Roberson nghe đi nghe lại từ các thành viên này: “Bột nhào là cứu tinh của bọn tôi”.

Nhồi bột để giải stress

Theo Elemental, quy trình làm bánh mì chính là một thuốc giải stress. Các bước tuần tự của nó ai từng làm qua, dù loại bánh mì đơn giản nhất, cũng biết là cần phải tập trung trong thong thả: cân bột, lường men, đong nước, nhồi bột, canh chừng bột nổi, nướng bánh, trông bánh chín. Theo Roberson, bước nào bạn cũng phải thuần túy làm bằng tay, tuần tự từ đầu tới đuôi.

Thế giới càng hiện đại, con người càng thảnh thơi nhưng cũng lại càng stress. Không cái gì làm người ta stress hơn là thảnh thơi về tay chân nhưng đầu óc lại rối bời. Người kiếm tiền bằng đầu óc cũng stress, người không làm gì chỉ xem giải trí trên mạng cũng stress. Các khóa thiền, các môn thể thao thịnh chưa từng thấy. Làm bánh cũng trở thành môn được ưa chuộng ở những người trẻ, đi song song với phong trào kiêng đường kiêng bột cũng được ưa chuộng không kém. Chưa bao giờ hai bộ phận trên con người ta là não và miệng bị giằng co đến thế!

Theo Roberson, ở đây rõ ràng “có một yếu tố về thỏa mãn thực sự”. Đó không phải là làm ra ổ bánh cho gia đình có cái mà ăn, mà trong lúc làm người ta đang thể hiện một khát khao từ bản năng: phải làm ra cái gì đó. Một cái gì đó do chính mình làm, chứ không phải đặt mua online hay ra hàng chọn sẵn. Một cái gì đó mình biết thành phần. Một cái gì đó cho mình biết mình là ai và mình còn đủ tay chân, còn khả năng làm việc thể chất. Ở đây là cái bánh mì, chỉ cần bột, nước, men và sự tôn trọng một quy trình. Theo Elemental, đó không phải là việc nội trợ nữa – đó là việc chăm sóc bản thân.

Cho nên khi nói về việc làm bánh, đồng sáng lập câu lạc bộ bánh mì với Roberson là Rouzaud tránh từ “giỏi, hay” vốn diễn tả sự theo đuổi làm cho được một thứ gì đó “bằng người” hay “hơn người”; Rouzaud dùng từ “lành mạnh” để chỉ sự theo đuổi một tiến trình, chứ không phải một sản phẩm. Theo Rouzaud, đó là một triết lý toàn diện hơn, tập trung vào cá 
nhân hơn.

Không chỉ nướng bánh

Nếu chọn ngả “an lành” thay vì “giỏi, hay” thì không chỉ làm bánh mà còn nhiều việc khác nữa có thể là “ứng viên” để khuây khỏa thân tâm. Đặc biệt giữa lúc đại dịch, tâm thần mỗi người phải là một pháo đài kiên cố vì lo âu, bất an sẽ khiến hệ miễn dịch suy yếu, cơ thể dễ nhiễm virus, vi trùng.

Do đó, đến “nấu ăn cũng không nên coi là việc nhà hay việc-phải-làm. Hãy coi đó là một cách “hiện diện” hơn và dành nhiều thời gian hơn với gia đình”, chuyên gia khuyên. Thí dụ, nấu ăn là để thoát khỏi công nghệ một lúc. Làm vườn là để đầu óc nghỉ ngơi. Thêu thùa là một dạng tịnh tâm. Dọn nhà, lau bếp là thứ bổ ngang lẫn bổ dọc. Với nhân viên văn phòng, sinh viên ở nhà thuê không bếp, không vườn thì sao? Theo Elemental, đã có các công ty như We Are Knitters bán các bộ kim và len đan, giúp người ta vừa giải stress vừa vận động các ngón tay; sản phẩm làm ra nếu không mặc được thì cũng có thể làm… thảm chùi chân.

Nhưng mẫu số chung của các hoạt động này là gì?

1. Ít ra ngoài

Thứ nhất, theo bài báo, các hoạt động này xoay quanh khái niệm “nhà”. Có nghiên cứu đã cho thấy người trẻ ngày nay đặc biệt thích ở trong nhà hơn là ra ngoài. Nếu có đàn đúm, ăn uống họ cũng thích làm tại nhà hơn. Một khảo sát mới đây cho biết ở Mỹ, đám thanh niên tuổi hai mươi dành thời gian ở nhà nhiều hơn các phân khúc dân số còn lại tới 70%. Sự chuyển đổi về hành vi theo hướng này, từ đàn đúm ngoài phố của thế hệ trước tới ngồi im trong nhà (với công nghệ) đã khiến các tổ chức khởi nghiệp như Girls Night In làm ăn thịnh vượng với hơn 170.000 đăng ký, chuyên nghĩ ra những hoạt động để người ta thấy lành mạnh, thư giãn trong ngôi nhà của mình mà không cần ra đường.

Sáng lập viên của Girls Night In là Alisha Ramos cho biết những người đăng ký nhận thư ngỏ đều đặn của tổ chức này thường là đã quá đừ, quá rối vì công việc, vì kiếm tiền; được nghỉ một đêm quý giá họ chẳng muốn ra phố nữa. Một số khác bản chất đã là hướng nội. Nhà, đối với họ, là một thánh đường để thoát xa mớ hỗn loạn. Nhà là một không gian yên bình, khiến họ thấy an toàn và họ càng muốn khiến nó thanh bình hơn nữa, Ramos 
giải thích.

Vì sao càng hiện đại càng nên làm việc tay chân?

2. Như một nghi thức

Về mặt vận động, làm bánh, đan lát hay đào đất, lau bếp đều là những chuỗi động tác lặp đi lặp lại. Ta tập trung thực hiện chuỗi động tác đó và bị chia trí khỏi lo âu, trầm cảm; tức não được thư giãn. Bài báo cho một thí dụ là món thịt băm. Theo nghiên cứu, khi băm hành để trộn vào thịt, động tác băm lặp đi lặp lại theo đúng nhịp điệu là có lợi về sức khỏe tinh thần; sự toàn tâm toàn ý trong lúc làm một món ăn chính là phần thưởng.

Các nhà nghiên cứu tại Đại học Tel Aviv nhận thấy các động tác lặp đi lặp lại giúp người ta gia tăng niềm tin rằng mình có thể xử lý một tình trạng mà nếu không tự tay kiên trì thực hiện chuỗi động tác đó thì sẽ không xong. Lặp đi lặp lại là một thứ hành vi mang tính nghi thức. Nói chung, khi thực hiện nghi thức, dù là nghi thức gì, ta cũng có cảm giác tự tin rằng mình đang kiểm soát được tình hình.

3. Cảm giác kiểm soát được

Becky Rapinchuk là sáng lập viên của Clean Mama, một trang web nổi tiếng về vệ sinh nhà cửa có tới 455.000 người theo dõi chỉ để học cách lau sàn sao cho đúng, cách lên lịch dọn nhà, cách tự làm nước lau sàn, rửa chén bằng nguyên liệu tự nhiên. Rapinchuk bảo: “Nếu không rời khỏi điện thoại thì sẽ không bao giờ làm xong việc. Muốn rửa chén thì cần phải ngừng xem Netflix”. Nhưng ngoài sạch và gọn thì còn gì nữa mà thu hút lắm người như vậy?

Theo Rapinchuk, mục đích ở đây là dùng việc nhà để có được an lành. Nhà là một hàng rào ngăn chặn các tác nhân gây lo âu đến từ thế giới bên ngoài. Đã lặn hụp mệt lử trong những dòng tin tức không dứt, âm thanh không nghỉ của tiếng người, tiếng xe, thêm các đề bài mà công việc đặt ra cần giải quyết…, người ta cần về tới nhà là về nơi ẩn náu: yên tĩnh, ngăn nắp, sạch như lau như ly. Đó là một dạng thanh tẩy và theo bài báo, đó là một thí dụ kinh điển nhất của lấy lại tự-kiểm-soát.

“Nhà bạn là thứ mà bạn có thể kiểm soát. Dĩ nhiên là phải làm một số việc, nhưng dễ hơn nhiều so với giải quyết các vấn đề của thế giới”.

Vì sao càng hiện đại càng nên làm việc tay chân?

4. Cảm giác đã “hoàn tất”

Ngoài cảm giác mình kiểm soát được còn là cảm thức về hoàn tất. Rapinchuk biết rằng trong số những người đang học cách làm nước rửa sàn của cô có nhiều người không thiếu tiền, họ dễ dàng ra cửa hàng mua về những chai nước rửa tốt nhất, đắt nhất. Nhưng khi tự làm nước rửa sàn, “có một sự hài lòng khi thấy mình tự làm được mà chẳng tốn bao nhiêu”, rồi lại dùng thứ nước ấy lau chùi thành công một không gian vốn lem nhem. Khi tham gia đến nơi đến chốn một quy trình, cảm giác hoàn tất sẽ là động lực cho người ta trong nhiều việc sau này.

Chính thế, làm vườn cũng là một cách tự chăm mình, mang an lành tới cho mình. Một nghiên cứu mới đây thấy rất nhiều bạn trẻ thế hệ 2K bỗng như người già, thích chăm cây. Đó là cảm giác theo dõi sát sao một cái cây non lớn lên, cứng cáp dần, ra hoa và cho… rau. Một quy trình tự mình kiểm soát đã hoàn tất giữa hàng trăm việc chưa hoàn tất.

5. Đơn giản là toàn tâm

Bác sĩ Darshan Mehta của Viện Benson-Henry cho rằng thực hiện các sở thích “tay chân” (chứ không phải bằng máy móc) cũng có tác dụng như một thứ thuốc hạ huyết áp, với điều kiện khi làm phải thích thú, chăm chú. “Chú ý vào trải nghiệm cảm giác của mình khi làm, toàn tâm với động tác – Mehta nói – Nếu nhận ra có ý nghĩ khác xen ngang thì ta lập tức kéo trí về lại với việc đang làm”.

Bài báo trên Elemental dẫn ra một đoạn từ vở hài kịch truyền hình The Big Bang Theory khá nổi tiếng, với nhân vật Raj phát hiện rửa chén chính là một hình thức của thiền. “Mấu chốt là trong lúc rửa chén thì ta chỉ chén – anh chỉ dẫn – Tức là hiện diện tại-đây-lúc-này, tập trung vào cảm giác của nước, mùi của thuốc rửa chén, tiếng chén dĩa va nhau và theo dõi hơi thở. Tức đơn giản là hiện tồn”.

Vì sao càng hiện đại càng nên làm việc tay chân?
Minh họa

Tóm lại, trong một thời đại ồn ào và hối hả, với rất nhiều người trẻ chỉ chăm chăm biến mọi tài năng thành một món để kinh doanh, các hoạt động tay chân mà “lủi thủi” này nghe có vẻ lạc lõng nhưng thật ra hết sức hữu ích, ai cũng nên có chút thời gian mà làm.

Một chuyên gia nói trong thời buổi này, bao nhiêu giải trí và thách thức vây quanh, chúng ta đã mất khả năng buồn chán, mất luôn khả năng sinh cảm hứng và tạo ra cái gì đó mới mẻ. Không kèm theo áp lực nào, tự mình biết mình, làm việc tay chân với sự chú tâm chính là một liệu pháp để ta có lại được những cảm giác lành mạnh của một con người bằng xương bằng thịt: đó là tự chăm được mình, kiểm soát được tình hình, hoàn tất được công việc, lại học thêm được các kỹ năng của lao động tay chân và mỗi ngày lại có một ít thời gian sắm vai Robinson Crusoe, lành mạnh sống một mình khi đã biến góc đảo hoang thành ấm cúng.


(*) Phỏng dịch – The Elemental

Lược sử về các bộ lịch: Nhức não chuyện tính tháng kể ngày

Thường mỗi dịp cuối năm, nhà nhà người người lại phải tính tới chuyện thay tờ lịch hay cuốn lịch treo trong nhà. Và đầu năm, mỗi lần xé lịch là một lần thích ứng với bảng biểu thời gian đổi khác của năm mới. Hãy thử tưởng tượng một bộ lịch ổn định dùng được cho mọi năm.

Lược sử về các bộ lịch: Nhức não chuyện tính tháng kể ngày
Bản sao một bộ lịch Ai Cập cổ đại. Ảnh:

Các loại lịch về cơ bản là… rất rối! 

Trong nhiều cách phân chia thời gian mà chúng ta đang dùng, không có cách nào được tính toán chính xác và nhất quán theo chuyển động của trái đất, mặt trăng, các hành tinh, và các ngôi sao. Thời gian một ngày của chúng ta khá gần với thời gian thực tế mà trái đất cần để quay đủ một vòng quanh chính nó, nhưng thời gian này cũng thường biến động vài giây, tùy theo vị trí của nó trên quỹ đạo.

Tuần thì hoàn toàn không liên quan đến bất cứ thứ gì. Tháng là một đơn vị thời gian không ổn định, lúc thì 30 ngày, lúc lại 31 ngày, đó là chưa kể tháng 2 có khi 28 ngày, có khi 29 ngày. Còn theo âm lịch thì tháng nào cũng chỉ có 30 ngày.

Sự phức tạp của những bộ lịch

Thế giới có rất nhiều bộ lịch và bộ đang được sử dụng phổ biến nhất hiện nay là lịch Gregorian, được Giáo hoàng Gregory XIII đề xuất vào năm 1582. Đó là lịch mặt trời với độ dài một năm được tính từ ngày xuân phân này (ngày đầu tiên của mùa xuân) đến ngày xuân phân kế tiếp. Độ dài đó là 365,2425 ngày và cái số vô nghĩa sau dấu phẩy kia là lý do tại sao chúng ta có năm nhuận, với số lượng giây nhuận không bao giờ ổn định.

Năm nhuận theo lịch này cũng hết sức rắc rối: Bốn năm chúng ta có một ngày nhuận – ngày 29 tháng 2 – nhưng các năm chia hết cho 100 (nghiễm nhiên chia hết cho 4) thì chưa chắc đã nhuận! Ví dụ, năm 1896 là năm nhuận, còn năm 1900 thì không nhuận, nhưng năm 2000 lại là năm nhuận! Đến là phát điên lên được.

Lịch mặt trăng nguyên bản, như lịch Hồi giáo, thì một năm có 12 tháng, mỗi tháng dài 29-30 ngày, tính từ đợt trăng rằm này đến đợt trăng rằm kế tiếp. Nhẩm nhanh cũng thấy một năm của lịch này ngắn hơn một năm của lịch mặt trời, nên các tháng theo lịch Hồi giáo không tương ứng các tháng của lịch mặt trời. Vì thế mà tháng chay Ramadan – tháng thứ chín trên lịch Hồi giáo – có khi rơi vào tháng 4, có khi lại rơi vào tháng 11 trên lịch mặt trời.

Rồi lại có sự kết hợp giữa lịch mặt trời và mặt trăng thành các bộ lịch kiểu… trời trăng: “lunisolar” (luni nghĩa là mặt trăng và solar nghĩa là mặt trời). Chẳng hạn như lịch Hebrew thay đổi số tháng trong một năm để giữ được các mùa ở cùng một vị trí trên lịch, nhưng vì vậy có năm lịch này dài đến 384 ngày.

Vào các năm nhuận, lịch Hebrew có nguyên một tháng nhuận được thêm vào trước tháng 6. Ở Mỹ, chính phủ có một lịch tài chính riêng bắt đầu từ ngày 1-10. Lịch này chủ yếu để các quan chức vừa được bầu có thời gian lập ngân sách mới, không phải hoạt động trong năm đầu theo ngân sách được lập theo ý người khác. Nhiều doanh nghiệp làm ăn với chính phủ cũng phải hoạt động theo lịch tài chính này.

Lược sử về các bộ lịch: Nhức não chuyện tính tháng kể ngày
Một bộ lịch dương có kèm “lịch mặt trăng” cho năm 2020. Ảnh:

Những tác động lớn ít người thấy

Lịch Gregorian có rất nhiều vấn đề vì tháng 2 lúc thì 28, lúc thì 29 ngày, các tháng khác lúc thì 30, lúc lại 31 ngày. Tổng cộng có đến bốn độ dài tháng khác nhau mà các tháng lại không hề tương ứng với các chu kỳ mặt trăng. Một trục trặc cơ bản nữa là tuần, tháng, năm không chia hết cho nhau, nên ngày 25-12-2018 rơi vào thứ ba, ngày 25-12-2019 rơi vào thứ tư, nhưng ngày 25-12-2020 lại là thứ sáu, vì năm nay nhuận. Thế nên mỗi năm lại phải có một cuốn lịch mới, điều mà chỉ có dân bán lịch hồ hởi.

Richard Henry, nhà vật lý thiên văn của Đại học Johns Hopkins, thấy lịch Gregorian thật phiền toái, vì mỗi năm ông phải lập một giáo án và thời khóa biểu mới, còn các lớp học mỗi năm lại khai giảng vào những ngày khác nhau.

Ông cũng nhận thấy những ảnh hưởng lớn về mặt kinh tế từ sự lộn xộn này. Ví dụ: Một số trái phiếu trả lãi theo tháng, quy ước là 30 ngày, nhưng thường tính là từ ngày đầu đến cuối tháng. Nên đầu tư vào tháng 2 thì có lợi, vì sau 28-29 ngày là được trả lãi rồi. Nhưng đầu tư vào tháng 7 thì thiệt, vì phải sau 31 ngày mới được trả lãi, và tháng 8 liền sau đó cũng có 31 ngày, nên đầu tư trong hai tháng này sẽ bị thiệt đến hai ngày lãi. Với một khoản đầu tư lớn thì hai ngày lãi sẽ là con số không hề nhỏ.

Quý trong năm cũng ngắn dài khác nhau. Quý 1 có khoảng 90-91 ngày, tùy năm đó có nhuận hay không. Quý 2 có 91 ngày, còn quý 3 và 4 thì 92 ngày. Hệ quả là lợi nhuận một quý có thể ít hơn hay nhiều hơn chỉ vì quý đó có ít hay nhiều ngày hơn.

Chuyên gia kinh tế Steve Hanke của Trường Johns Hopkins cho biết: “Bạn có thể có báo cáo doanh thu và lợi nhuận thay đổi lớn, mà nguyên nhân chỉ là do lịch Gregorian. Các nhà phân tích không phải lúc nào cũng biết điều này. Có những lúc giá cổ phiếu biến động lớn chỉ là do số ngày (trong quý)”.

Giấc mơ về một bộ lịch bất biến

Vì những phiền toái trên, vài thập niên qua có nhiều đề xuất điều chỉnh lịch Gregorian cho ổn định hơn. Một số người đưa ra bộ lịch 10 tháng, số khác lại gợi ý bộ lịch 13 tháng, hay có sự kết hợp giữa lịch 12 và 13 tháng. Hầu hết đều hướng đến việc làm cho các quý có độ dài bằng nhau và các lễ hội, dịp kỷ niệm, hay sự kiện xuất hiện cùng vị trí từ năm này qua năm khác. Chẳng hạn như Giáng sinh và năm mới sẽ luôn rơi vào thứ hai.

Richard Henry và Steve Hanke đã tạo ra lịch Hanke-Henry có năm vẫn dài 12 tháng và tuần vẫn dài bảy ngày. Cái khác là số ngày trong tháng: Mỗi quý sẽ có hai tháng đầu dài 30 ngày và tháng cuối dài 31 ngày. Như vậy là sẽ không có ngày 31-1, nhưng có ngày 30-2. Tổng cộng là 364 ngày, nhưng trái đất vẫn mất 365 ngày 5 giờ 49 phút 12 giây để đi hết quỹ đạo, nên vẫn luôn có năm nhuận mà các tác giả đề xuất là mỗi 5-6 năm sẽ thêm vào giữa tháng 12 và tháng 1 nguyên một tuần nhuận gọi là tuần “X-tra”. Điều này khiến cho quý đầu dài thêm đến 7 ngày vào năm nhuận và những người sinh ra trong tuần X-tra sẽ không được tổ chức sinh nhật đúng ngày vào các năm không nhuận. Nhưng hầu hết các yếu tố khác thì vẫn ổn định hơn lịch Gregorian.

Ưu việt hơn cả là lịch World Calendar do nhà sáng lập tổ chức World Calendar Association (WCA – Hiệp hội Lịch thế giới), bà Elisabeth Achelis (1880 – 1973), đưa ra vào năm 1930. Lịch có tháng đầu quý dài 31 ngày và hai tháng sau dài 30 ngày. Ngày thứ 365 sẽ được gọi là “Worldsday” (ngày thế giới) bố trí vào giữa ngày 30-12 năm trước và ngày 1-1 năm sau. Các năm nhuận sẽ có một ngày “Leap year day” (ngày năm nhuận) thêm vào giữa ngày 30-6 và ngày 1-7. Worldsday và Leap year day chỉ được gọi tên, chứ không được đánh số và là ngày nghỉ toàn thế giới.

WCA đang kêu gọi thay đổi lịch này vào các năm có ngày 1-1 trùng vào ngày chủ nhật, và năm gần nhất có thể chuyển sang lịch mới là 2023.

Những rào cản ngàn năm

Có cấu trúc đơn giản và ổn định hơn, những bộ lịch như World Calendar và Hanke-Henry có thể được vẽ trên tường để dùng mãi, tiết kiệm cho hành tinh chúng ta một lượng lớn tài nguyên dùng cho việc sản xuất lịch in mỗi năm. Đã có lúc dự án này nhận được sự ủng hộ của League of Nations (Hội Quốc Liên), tiền thân của Liên Hiệp Quốc.

Nhưng việc đưa vào sử dụng những bộ lịch ưu việt hơn này gặp khó khăn suốt nhiều thập niên chủ yếu vì lý do tôn giáo. Chẳng hạn Do Thái giáo đi lễ vào thứ bảy – Shabbat, còn Thiên Chúa giáo thì đi lễ vào chủ nhật, trong khi Hồi giáo có lễ Jumu’ah vào thứ sáu. Khi áp dụng lịch World Calendar vào năm 2023 chẳng hạn, sẽ không có biến động gì nghiêm trọng cho đến ngày cuối cùng của năm, khi ngày thứ 365 lẽ ra là chủ nhật thì biến thành ngày Worldsday không thuộc về một thứ nào, còn ngày tiếp sau đó, ngày 1-1-2024, lẽ ra là thứ hai thì lại thành chủ nhật và rồi từ đó các ngày thứ sáu và thứ bảy theo lịch cũ sẽ trở thành thứ năm và thứ sáu theo lịch mới. Đó là lúc các ngày làm lễ của người theo Do Thái giáo, Thiên Chúa giáo, hay Hồi giáo bị rối loạn.

Trong khi các nhà khoa học nói rằng lịch mới có thể triển khai được hay không chỉ là vấn đề về thay đổi nhận thức và thói quen, tương tự như việc Canada chuyển từ hệ đo lường kiểu Anh sang hệ đo lường bách phân bằng mét, nhưng rối loạn về ngày hành lễ của các tôn giáo chính là lý do mà vào năm 1955, Chính phủ Mỹ đã đề nghị LHQ không khuyến khích nghiên cứu triển khai thêm bộ lịch này.

Và vì thế chúng ta vẫn sẽ có những ngày lễ tình nhân Valentine lúc thì rơi vào thứ hai, khi thì thứ năm, rất khó cho việc hẹn hò và tặng sôcôla!

Con người đã biết rằng một năm thực ra dài hơn 365 ngày từ thời Ai Cập cổ đại, nhưng ngày bổ sung của năm nhuận chỉ được đưa vào theo lịch Giáo hoàng Gregory những năm 1500, khi ông chỉnh lý lịch Julius Caesar. Năm nhuận luôn trùng với Thế vận hội mùa hè và cuộc bầu cử tổng thống Mỹ, như năm 2020 này chẳng hạn. Ở quần đảo Anh có một tập tục thú vị: phụ nữ trở thành người cầu hôn thay vì nam giới trong ngày 29-2 của năm nhuận. Lời giải thích cho tập tục này là vào thời trước, khi phụ nữ chưa thể chủ động chuyện hôn nhân, nhiều cô phàn nàn họ phải đợi lời cầu hôn quá lâu từ người yêu, nên nhà chức trách quyết định để phụ nữ cầu hôn vào ngày 29-2 mỗi bốn năm. Còn thời nam nữ bình quyền này thì tất nhiên là không cần đợi tới năm nhuận.