Cuộc chiến giữa Telegram và Facebook (P1)


Telegram chống Facebook thế nào?

Có hàng trăm triệu người dùng. Không thuật toán. Không quảng cáo. Dũng cảm đối mặt với quyền lực. Tin được không? Hãy cẩn thận với điều ước của bạn.

Telegram, một ứng dụng nhắn tin và mạng xã hội với hàng trăm triệu người dùng toàn cầu. Nguồn: Forbes.


Vào ngày 6/1/2021 khi đám đông ủng hộ Tổng thống Donald Trump bắt đầu tụ tập biểu tình gần tượng đài Washington thì Elies Campo ngồi buồn bã cả buổi chiều ở nhà của bố mẹ tại Tortosa, Tây Ban Nha. Ngày 6 tháng Giêng cũng là ngày lễ Hiển linh, hay Ngày Ba Vua – là lúc cao điểm của mùa lễ khi họ hàng thường đến thăm nhau và trẻ em thì mở quà của mình. Campo là một kỹ sư người Tây Ban Nha 38 tuổi sống ở Thung lũng Silicon nhưng hầu như bị chôn chân ở nhà kể từ khi bắt đầu đại dịch coronavirus. Khi đi lại trong nhà, bao quanh anh là cô bác và các anh chị em họ và lần đầu tiên anh được bế những đứa trẻ của họ. Nước Mỹ đã rời khỏi tâm trí anh xa nhất có thể.

Điều đó bỗng thay đổi vào khoảng 8 giờ tối, khi một người bạn ở Mỹ gọi điện hỏi Campo đã xem tin tức ở thủ đô Washington chưa. Sau đó thì tràn ngập những tin nhắn tương tự về đám đông vừa xông vào tòa nhà Capitol. Khi Campo xem những cảnh bạo lực vẫn đang trên điện thoại, một câu hỏi bắt đầu gặm nhấm suy nghĩ của anh: điều đó sẽ ảnh hưởng đến công ty của anh như thế nào?

Campo khi đó làm việc cho Telegram, một ứng dụng nhắn tin và mạng xã hội với hàng trăm triệu người dùng toàn cầu. Khi anh nhìn sang một loạt nền tảng mạng xã hội khác, anh ấy nhận thấy, trên những trang đó, các nhân vật cực hữu đang đăng đường link dẫn tới các kênh Telegram công khai của họ và kêu gọi những người theo dõi họ tham gia ứng dụng.

Đầu óc quay cuồng, Campo cáo lui lên phòng trên lầu và tiếp tục theo dõi các mạng xã hội trên máy tính xách tay và điện thoại. Trong vòng sáu giờ, cả Facebook và Twitter đều chặn các bài đăng của Trump, và Campo chứng kiến ngày càng nhiều các nhân vật ủng hộ Trump, vì lo sợ rằng họ cũng sẽ bị khóa tài khoản, tràn lên Telegram, cùng lúc lôi kéo theo độc giả của họ. “Déu meu”, anh tự lẩm bẩm một mình bằng tiếng Catalan – Chúa ơi.

Trong thế giới của các mạng xã hội thì Telegram là một sự khác biệt kỳ lạ. Nó nằm trong danh sách 10 mạng xã hội lớn nhất thế giới nhưng chỉ có khoảng 30 nhân viên cốt lõi, không có nguồn doanh thu liên tục cho đến rất gần đây. Và trong thời đại mà các công ty công nghệ phải đối mặt với áp lực ngày càng tăng trong việc loại bỏ những phát ngôn thù ghét và thông tin sai lệch thì Telegram hầu như không kiểm soát nội dung, ngoại trừ gỡ bỏ những nội dung khiêu dâm bất hợp pháp và kích động bạo lực. Tại Telegram, đó là một tôn chỉ và cũng là một chiêu marketing, đó là nền tảng này sẽ luôn mở cho tất cả mọi người, bất kể quan điểm chính trị hay hệ tư tưởng. “Đối với chúng tôi, Telegram bắt nguồn từ ý tưởng tất cả mọi người trên hành tinh này đều có quyền được tự do”, Pavel Durov, một người Nga sáng lập Telegram đã nói.

Campo chia sẻ niềm tin đó nhưng với tư cách là người đứng đầu bộ phận tăng trưởng, kinh doanh và quan hệ đối tác thì anh ấy cũng phải gánh chịu những hệ quả phức tạp của nó. Vào giữa những năm 2010, khi các phương tiện truyền thông bắt đầu cho rằng Telegram là “ứng dụng được lựa chọn” bởi các đội quân thánh chiến thì Campo là người băn khoăn nhất về việc ISIS sử dụng nền tảng này. Campo nói anh thấy mình giống như một người mẹ lo xa khi nhắn tin cho Durov – “Tôi như một kẻ khó ưa” – Campo nói. Điều khiến anh lo lắng là anh sẽ phải đối mặt với làn sóng người Mỹ hùa theo những kẻ nổi loạn chống chính quyền xuất hiện trên các phương tiện truyền thông và thao túng các đối tác kinh doanh như thế nào.

Và rồi anh viết một tin nhắn dài cho Durov. “Chào buổi tối Pavel,” Campo nhớ lại mở đầu của nó. “Anh đã xem những gì đang xảy ra ở Mỹ chưa? Anh đã thấy các mạng xã hội khác chặn tài khoản của Trump chưa?” Campo cảnh báo rằng việc phe cực hữu ở Mỹ đón nhận Telegram không phải là chuyện vui vì nền tảng có nhiều người dùng hơn mà có thể là một điều tồi tệ.  

Trong những năm qua Telegram đã trở thành sự kết hợp có chủ ý giữa dịch vụ nhắn tin và nền tảng truyền thông xã hội — đối thủ không chỉ của WhatsApp, Signal mà càng ngày càng trở thành đối thủ của chính Facebook.

Cũng trong tuần đó thì đối thủ lớn hơn nhiều của Telegram, WhatsApp, đã cập nhật lại các điều khoản cá nhân và điều khoản sử dụng. Nhưng những ngôn từ mù mờ lại khiến cho người dùng lầm tưởng rằng họ sẽ phải chia sẻ nhiều thông tin cá nhân hơn cho Facebook – công ty mẹ của WhatsApp vốn đang bị mất lòng tin từ người dùng. Các điều khoản mới thực chất không hề yêu cầu người dùng chia sẻ gì nhiều hơn những gì họ đã chia sẻ từ trước (như số điện thoại, tên, một số thông tin nhất định). Nhưng đã có nhiều triệu trong số hơn 2 tỷ người dùng WhatsApp lo sợ và rời bỏ ứng dụng này, rất nhiều người trong số họ chạy thẳng qua Telegram.

Campo kể, Durov đã dội một gáo nước lạnh vào những lo ngại của anh về những người ủng hộ Trump. “So với sự tăng trưởng người dùng mà chúng ta có được từ sự thay đổi điều khoản dịch vụ của WhatsApp thì điều này là không đáng kể và chỉ xảy ra trong phạm vi Hoa Kỳ mà thôi.” Campo nhớ lại câu trả lời của Durov. Nếu cần thiết, người CEO này nói có thể sẽ đăng nội dung gì đó trên kênh công khai của riêng mình trên Telegram. Những lo lắng không giải tỏa được làm cho Campo thức đến đầu giờ sáng để nhìn chằm chằm vào màn hình của mình.

Dĩ nhiên, vào những ngày sau đó, Campo nhận được rất nhiều câu hỏi từ các nhà báo về việc hàng loạt người Mỹ theo cánh hữu chuyển sang dùng Telegram. Anh chuyển những câu hỏi này cho Durov và khuyên anh ta nên chia sẻ với giới truyền thông. Và ngày 8/1, Durov đã đăng trên kênh công khai của mình – nhưng anh ta chỉ ca ngợi về sự phát triển vượt bậc của Telegram trên toàn cầu và còn chê bai Facebook lập ra cả một nhóm để tìm hiểu “tại sao Telegram lại tăng trưởng như vậy”. Vào ngày 12/1, Durov đã đăng một lần nữa để chào mừng sự xuất hiện của 25 triệu người dùng mới chỉ trong 72 giờ trước đó. Anh ta nói Telegram hiện có dân số hơn nửa tỷ người. “Trước đây chúng tôi đã có lượng tải ứng dụng tăng vọt nhưng lần này thì rất khác.” Hai ngày sau, anh ta tuyên bố, “Chúng ta có thể đang chứng kiến cuộc di cư kỹ thuật số lớn nhất trong lịch sử loài người”.

Và khi Durov ca ngợi các số liệu thống kê trên toàn cầu – 38% trong số người dùng mới đến từ châu Á, 27% đến từ châu Âu, 21% từ châu Mỹ Latinh và 8% từ Trung Đông – anh ta không đề cập đến bất kỳ sự tăng trưởng nào ở Bắc Mỹ. Cho đến ngày 18 tháng 1, Durov mới đăng rằng nhóm của anh đã “theo dõi chặt chẽ tình hình” ở Mỹ và bộ phận kiểm duyệt của Telegram đã chặn hàng trăm cuộc gọi công khai về bạo lực. Nhưng anh ta đã xoa dịu rằng số người dùng Telegram ở Mỹ chỉ chiếm chưa đến 2%.

Còn với Campo thì những bài đăng này được viết một cách khó hiểu. Durov dường như đã phớt lờ lời khuyên của anh và từ chối đăng tải bất kỳ tuyên bố công khai của Campo. Hơn nữa, mặc dù là người đứng đầu bộ phận tăng trưởng của Telegram – một vai trò quan trọng của các công ty truyền thông xã hội – Campo chỉ mới biết các số liệu thống kê này từ kênh công khai của Durov giống như bất kỳ người dùng nào khác.

Đây là một điều hết sức bất thường nữa của Telegram: Campo không bao giờ xem trực tiếp dữ liệu người dùng dạng thô. “Tôi không thể thấy bất kỳ trang tổng quan nội bộ nào có tất cả các con số,” anh ấy nói với tôi vào tháng 5 năm ngoái. Điều này hoàn toàn trái ngược với quy trình hoạt động chuẩn tại nơi làm việc trước của Campo: WhatsApp.

Trở lại năm 2014 sau khi Facebook mua lại WhatsApp, Campo đã nghỉ việc để phản đối các thuật toán “gây nghiện” của gã khổng lồ truyền thông xã hội và “tác động của chúng đối với nhân loại”. Tuy nhiên tại WhatsApp, mọi nhân viên đều có quyền truy cập vào dữ liệu về số lượng người dùng ở các thị trường khác nhau, Campo nói. Tại Telegram, nếu Campo muốn có số liệu thống kê, anh ta sẽ phải giải thích lý do với sếp của mình. Campo nói rằng Durov “rất, rất, rất chặt chẽ”. “Mọi thứ đều phải thông qua anh ấy”.

“Nếu CEO nói rằng những hành vi của nhóm cực hữu ở Mỹ chỉ là một đốm lửa nhỏ, thì, dĩ nhiên Campo phải tin theo.” Và tại Telegram thì đó còn xa mới là điều duy nhất mọi người phải tuân theo lời Pavel Durov.

Những năm qua, thế giới đang phải lo lắng về sự thống trị dường như không thể thay đổi của Facebook – nay đổi tên thành Meta: như cách họ không ngừng vô hiệu hóa của các đối thủ cạnh tranh bằng mua lại hoặc loại bỏ; nó kiểm soát về chính trị, văn hóa và mọi khía cạnh của cuộc sống riêng tư của chúng ta để ưu tiên cho thuật toán được viết ra nhằm bán quảng cáo; các vụ bê bối quyền riêng tư không ngừng tăng lên liên tiếp; cho đến kỷ lục về những lời xin lỗi giả hiệu khi bị phát giác. Nhưng trong khoảng hơn một năm trở lại đây, đế chế của Mark Zuckerberg đã bắt đầu có vẻ ít bất khả xâm phạm hơn một chút. Các nhà lập pháp đã ngày càng tỏ ra chống lại nó hơn, và trong những thời điểm ngắn như “cuộc di cư hàng loạt vào tháng 1/2021 khỏi WhatsApp” hay khi Facebook bị sập vào tháng 10 – thì những hiệu ứng mạnh mẽ của mạng mạng xã hội, cái đã mang lại quyền lực tối cao cho Meta, dường như có lúc đã quay lại hạ bệ nó. Bằng cách nào đó Telegram, với một đội ngũ nhân viên nhỏ bé đã trở thành một trong những người hưởng lợi lớn nhất từ những vấp ngã đó.

Liệu đây có phải là điều tốt cho thế giới hay không lại là một câu hỏi khác, người ta bối rối bởi Telegram lại ít được biết đến đặc biệt là ở Mỹ. Phần lớn các nhà báo vẫn gọi nó là một “ứng dụng nhắn tin được mã hóa”. Mô tả này khiến nhiều chuyên gia bảo mật ngạc nhiên, họ cảnh báo rằng không giống như Signal hoặc WhatsApp, Telegram không được mã hóa end-to-end (một dạng mã hóa chỉ người gửi và người nhận mới hiểu được thông tin) một cách mặc định; người dùng cần phải bật chức năng “trò chuyện bí mật” mới đảm bảo điều này (mà thực sự là rất ít người làm thế); và cũng chỉ có thể bảo mật end-to-end các cuộc trò chuyện cá nhân chứ không thể làm được với các cuộc trò chuyện nhóm. Các chuyên gia nói rằng đối với hàng triệu người sử dụng Telegram ở các chế độ toàn trị thì việc nhầm lẫn này có thể phải trả giá đắt.

Nhưng bản thân thuật ngữ “ứng dụng nhắn tin” có thể khiến nhiều người đánh giá thấp Telegram. Thực tế là trong những năm qua Telegram đã trở thành sự kết hợp có chủ ý giữa dịch vụ nhắn tin và nền tảng truyền thông xã hội — đối thủ không chỉ của WhatsApp, Signal mà càng ngày càng trở thành đối thủ của chính Facebook. Người dùng có thể tham gia các kênh công khai hoặc riêng tư với số lượng người theo dõi không giới hạn, nơi ai cũng có thể thích, chia sẻ hoặc bình luận. Họ cũng có thể tham gia các nhóm riêng tư với tối đa 200.000 thành viên — một quy mô vượt quá giới hạn 256 thành viên của WhatsApp. Nhưng không giống như Facebook, tại Telegram không có quảng cáo hướng đích và không có thuật toán điều khiển những gì người dùng nhìn thấy.

Mặc dù Telegram có nhiều kênh và nhóm dành riêng cho các chủ đề phi chính trị như phim Bollywood và bối cảnh công nghệ của Miami nhưng nó đã được chứng minh là rất phù hợp cho những nhà hoạt động xã hội. Sự pha trộn giữa nhắn tin riêng tư và các kênh công khai làm cho nó trở thành một công cụ hoàn hảo để tổ chức: lý tưởng để truyền bá nơi công cộng và sau đó mưu đồ một cách bí mật. Megan Squire, giáo sư khoa học máy tính tại Đại học Elon ở Bắc Carolina, người nghiên cứu Telegram cho biết: “Tôi gọi đó là cú đấm có một không hai. Bạn có thể thực hiện cả tuyên truyền và lập kế hoạch trên cùng một ứng dụng”.

Nó rất quan trọng cho những người biểu tình ủng hộ dân chủ từ Belarus đến Hồng Kông, nhưng những nhóm cực tả toàn cầu có vẻ mới là tín đồ của Telegram. Ở Đức, một phong trào chống lại các quy định giãn cách để phòng chống dịch Covid đã sử dụng ứng dụng này để tổ chức các cuộc biểu tình lớn ở trung tâm Berlin vào năm 2020, dẫn đến một đám đông cực đoan tràn vào bậc thềm của tòa nhà Quốc hội, như là một điềm báo ma quỷ cho ngày 6/ 1. (Mục đích mà một số người biểu tình nêu ra là để cho Tổng thống Trump thấy rằng họ đã sẵn sàng cùng ông giải phóng nước Đức khỏi một âm mưu thâm độc của một tổ chức ngầm). Tại Brazil, Tổng thống cực hữu Jair Bolsonaro cũng đón nhận Telegram, vốn đã được cài trên hơn một nửa số lượng điện thoại di động của nước này. Các nhà phân tích thông tin sai lệch đã cảnh báo sự nguy hiểm của việc này đối với cuộc bầu cử tổng thống sắp tới năm 2022 mà ông Bolsonaro đã đe dọa sẽ phản đối kết quả.

Pavel Durov khiến người ta liên tưởng đến nhân vật Neo trong phim “Ma trận” (The Matrix). Nguồn: Moscow Times.

Tại Hoa Kỳ các ứng dụng nội địa như Parler và Gab cũng thu hút người dùng cực hữu sau ngày 6/1, nhưng cả hai đều nhanh chóng tàn lụi bởi gặp phải các vụ hack thảm khốc. Trong trường hợp của Parler là mất đi cả dữ liệu của dịch vụ lưu trữ trên đám mây của Amazon. Không ứng dụng nào có quyền lực lâu dài của Telegram. Ngay sau đó Donald Trump Jr. (con) đã dùng Telegram để ‘nắn gân’ người tổng thống thân thiện mới nhậm chức. “Sự kiểm duyệt của những gã Big Tech ngày càng trở nên tồi tệ và nếu những tên bạo chúa này cấm cha tôi, Tổng thống Hoa Kỳ, thì còn ai mà họ không thể cấm?” – anh này tweet. Phong trào ủng hộ Trump cần một nơi “tôn trọng” quyền tự do ngôn luận, ông nói: “Đó là lý do tại sao tôi tham gia Telegram”.

Tháng sau, kênh công khai của Donald Trump Jr. đạt một triệu người đăng ký. Một kênh có tên @ real_DonaldJTrump – “Dành riêng cho Tổng thống thứ 45 của Hoa Kỳ” và xuất bản “Các bài đăng không kiểm duyệt từ Văn phòng Donald J. Trump” cũng nhanh chóng nhận được sự chú ý. Nó nhanh chóng nhận được hơn một triệu người theo dõi. Các đồng minh nổi tiếng khác của Trump đã làm theo và các kênh của họ tăng trưởng nhanh chóng, trong khi các nhóm cực đoan Proud Boys, Boogaloo Boys và QAnon cũng phát triển mạnh mẽ. Theo Squire, người đã theo dõi hoạt động cực hữu trên Telegram kể từ năm 2019, số lượng người dùng cực hữu Mỹ trên nền tảng này dễ là vào khoảng 10 triệu, đó cũng chính là tổng số người dùng Hoa Kỳ trên ứng dụng mà Durov cho biết. Tuy nhiên, Squire thừa nhận rằng sự thiếu minh bạch về số lượng người dùng của nền tảng khiến rất khó để biết chắc chắn con số thống kê này.

Campo dường như rất đau buồn về Telegram. Anh ấy vẫn cảm thấy một sự ngưỡng mộ sâu sắc đối với Durov và coi sự gia tăng của người dùng mới là minh chứng cho việc từ bỏ công việc cũ của mình tại WhatsApp là đúng đắn. Nhưng anh bắt đầu băn khoăn về sự thiếu minh bạch và văn hóa cô lập xung quanh người sếp của mình – một người mà những ý tưởng bất chợt có thể ngày càng ảnh hưởng đến số phận của nền dân chủ trên toàn thế giới.

Durov, 37 tuổi, đã trở thành một trong những ông trùm công nghệ quyền lực và bí ẩn nhất thế giới. Sau nhiều năm sống du mục, ông và Telegram hiện có trụ sở chính thức tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Một bài đăng trên Instagram gần đây cho thấy Durov đang ngồi vắt chéo chân, cởi trần với gương mặt nhẵn nhụi trên sân thượng nhìn ra đường chân trời của Dubai. Khi không khoe thân hình ấn tượng của mình thì Durov luôn mặc đồ đen, điều mà báo chí hiếm khi không so sánh với nhân vật Neo trong phim Ma trận. Anh này tương tác với công chúng gần như hoàn toàn thông qua kênh Telegram của mình, nơi anh ấy đóng vai một nhà tư tưởng và CEO trong các vấn đề tự do ngôn luận, kiến trúc hệ thống và phẩm hạnh của chế độ ăn kiêng chỉ toàn cá, không uống rượu và ngủ một mình. Bên trong Telegram, Campo nói, vòng trong của công ty chủ yếu là các lập trình viên người Nga ngưỡng mộ lãnh đạo của họ “gần giống như một nhân vật thần thánh”, xưng hô với sếp của họ bằng “người anh em” một cách trang trọng và không bao giờ mâu thuẫn với ông ấy. Theo lời của một cựu nhân viên tên là Anton Rozenberg: “Đó như là một giáo phái”.

Trong khi các giáo phái trên nó phát triển thì Telegram là một tổ chức đóng một cách ngạc nhiên. Bất chấp những khuyến nghị của Campo, Durov đã không phỏng vấn hay nói chuyện trước công chúng trong nhiều năm và các nhân viên cũng vô cùng bí mật. Tôi đã liên hệ với hơn 40 người gần gũi với công ty về câu chuyện này và cuối cùng đã có thể nói chuyện với 9 cộng sự cũ và 3 cộng sự hiện tại của Durov. Để hiểu được tác động tiềm tàng ứng dụng của anh ấy khi nó nhanh chóng trở thành một trong những nền tảng lớn nhất thế giới, bạn phải hiểu một thứ thậm chí còn mờ mịt hơn cả thuật toán của Facebook: thế giới bên trong Telegram.

—-

Ở kỳ trước, theo lời kể của Elies Campo, trưởng bộ phận tăng trưởng của Telegram, mạng xã hội này không phải là “thiên đường” như nhiều người nghĩ. Đúng, Telegram không có thuật toán điều khiển người dùng, không quảng cáo, hầu như không kiểm duyệt bất kì bài đăng nào, tưởng như là nơi vun trồng cho những nhóm hoạt động tiến bộ nhưng hóa ra nó là nơi trú ẩn của hàng loạt các tổ chức cực đoan thiên tả, lan truyền những thông tin kích động bạo lực và các thuyết âm mưu. Nhưng những ngộ nhận của chúng ta về mạng xã hội bí ẩn này vẫn chưa dừng ở đó.

Logo của Telegram là một chiếc máy bay giấy gợi nhớ một trò chơi ném tiền kì quặc của Pavel Durov. Ảnh: Wired.com

Nếu nguồn gốc của Facebook là một loạt các mối quan hệ gắn kết trong một dãy phòng ký túc xá Harvard và rồi rạn nứt theo thời gian, câu chuyện nguồn gốc của Telegram dựa trên một loạt các mối quan hệ giữa những người còn biết nhau sớm hơn thế: trong phòng ngủ thời thơ ấu, các cuộc thi toán ở phổ thông, hay trong phòng máy tính của trường đại học. Và khi nhiều mối liên kết trong số đó cũng tan vỡ sau nhiều năm, một mối quan hệ vẫn luôn là trung tâm của Telegram: mối quan hệ giữa Pavel Durov và người anh trai lớn hơn bốn tuổi, Nikolai.

Khi Pavel được sinh ra, Nikolai đã thể hiện sự khác biệt rõ rệt so với những đứa trẻ cùng trang lứa. Năm 3 tuổi, anh ta được cho là đọc gần giống như một người lớn; lên 8, biết giải các phương trình bậc ba; và khi còn là một thiếu niên, đã đại diện cho Nga tại các kỳ Olympic quốc tế ở cả hai môn toán và tin học. Và rồi anh ấy hai lần trở thành nhà vô địch lập trình thế giới. Pavel cũng rất ấn tượng – bắt đầu lập trình ở tuổi lên 10 dưới sự dạy dỗ của Nikolai – nhưng anh cả của Durov là một “thiên tài trong số các thiên tài,” Anton Rozenberg, người đã gặp Nikolai trong câu lạc bộ toán học khi còn là một cậu bé, cho biết.

Tuy nhiên Nikolai cũng là một cậu trai trẻ gượng gạo đến khổ sở và mãi chưa trưởng thành. Rozenberg nói trong nhiều năm anh ấy vẫn dựa dẫm vào mẹ một cách bất thường. “Bà ấy kiểm soát gần như mọi bước đi của anh ta,” Rozenberg viết. “ăn ở đâu, đi đâu, đi bộ bao nhiêu bước từ nhà ga và đi taxi nào”. Còn Pavel gần gũi với mẹ theo một cách khác. Anh đã viết trên kênh Telegram công khai của mình: “Tôi là một đứa trẻ cứng đầu và thường xuyên xung đột với giáo viên. Mẹ tôi luôn ủng hộ tôi — bà không bao giờ đứng về phía ai ngoài các con trai của bà.” Như lời kể của Andrei Lopatin, người đã gặp các anh em họ trong các cuộc thi câu lạc bộ toán khi anh 11 tuổi, Pavel “có vẻ như là một cậu bé muốn mọi thứ phải theo ý mình”.

Cả hai anh em đều theo học Đại học Quốc gia Saint Petersburg, nơi cha họ là giáo sư ngữ văn, một ngành học bao gồm nghiên cứu ngôn ngữ và văn học. Nikolai học toán. Pavel học ngữ văn, làm thơ, và nói chung là định nối gót cha cho đến khi anh ấy bắt đầu lập trình các trang web. Theo Ilya Perekopsky, một sinh viên ngữ văn đồng thời là bạn của Pavel, anh đã tạo ra một thư viện trực tuyến nơi sinh viên trong khoa của anh có thể chia sẻ ghi chú và các tài liệu học tập khác. Nó trở nên nổi tiếng đến mức nhiều sinh viên bỏ lớp và chỉ học thuộc đáp án trong kho các bài kiểm tra cũ trên thư viện là đủ, Ilya Perekopsky, một sinh viên triết học và bạn của Pavel kể lại. 

Nikolai Durov, anh của Pavel Durov, người đứng sau ít được biết đến của Telegram. Nikolai được bạn bè nhận định là “thiên tài trong số các thiên tài”. Trong ảnh là anh ta vào năm 1998 trước kì thi Olympic Toán quốc tế lần thứ 39. Ảnh: Anton RosenbergTelegram

Sau đó, Pavel tạo ra một diễn đàn trực tuyến nơi anh ta tự gọi mình là “Tổng công trình sư” và tổ chức các buổi giới thiệu về các chủ đề khác nhau, từ chủ nghĩa tự do – bản thân anh ta luôn phản đối “các chế độ xã hội chủ nghĩa chuyên chính” và là một người ủng hộ thị trường tự do – đến các chủ đề như liệu nam và nữ có thể là bạn thuần túy được không. Perekopsky nói: “Anh ấy cố tình kích động các cuộc thảo luận về các chủ đề rất khác nhau. Theo Perekopsky, Pavel cũng tạo ra các tài khoản giả để gây tranh cãi và lôi kéo người dùng. “Đó là một loại tiếp thị, phải không?” Diễn đàn cuốn hút cả trường như một cơn bão. Và Pavel nhận thấy mình ngày càng dành nhiều thời gian hơn cho các trang web của mình.

Cổng thông tin đại học của Pavel cuối cùng đã thu hút sự chú ý của Vyacheslav Mirilashvili, một bạn học cũ. Mirilashvili, người đã chuyển đến Mỹ, vừa chứng kiến Facebook phất lên ở đó và nghĩ rằng có thể làm một sản phẩm tương tự ở Nga. Với số tiền mà Mirilashvili kiếm được khi làm việc cho cha mình, một ông trùm bất động sản giàu có người Israel gốc Georgia, anh và Pavel đã tưởng tượng lại trang web của trường đại học như một công cụ để tìm bạn học và bạn bè thời thơ ấu. Mirilashvili cũng lôi kéo một người bạn Israel gốc nga tên Lev Leviev vào nhóm. Vào mùa thu năm 2006, bộ ba này trở thành đồng sáng lập của VKontakte – tiếng Nga có nghĩa là “liên lạc”. Ban đầu, Pavel Durov tự viết mã trang web. Với thiết kế đơn giản và phối màu trắng xanh, VKontakte trông giống như một trong những sản phẩm nhái Facebook mọc lên trên khắp thế giới.

Mạng xã hội VK nhanh chóng được biết đến và trở nên nổi tiếng. Nhưng lỗi trên trang cũng nhân lên khi người dùng càng tăng, kể cả sau khi Nikolai Durov hoàn tất bảo vệ tiến sĩ ở Đức và bắt đầu về giúp em trai mình. Khi Rozenberg tự nguyện gửi một danh sách lỗi cho anh em Durov, Pavel đã cảm ơn và mời Rozenberg gia nhập công ty với tư cách là quản trị viên hệ thống, dưới quyền của Nikolai. Pavel bây giờ tập trung vào quản lý và thiết kế. Ilya Perekopsky, bạn của Pavel từ khoa ngữ văn, cũng tham gia với tư cách là phó giám đốc điều hành. Làm tròn đội là Andrei Lopatin, người bạn đồng hành cũ của Nikolai từ các cuộc thi toán thời thơ ấu, người đã đến làm việc trong nhóm kỹ thuật của VK.

Đó là một khoảng thời gian thú vị, “Trong những năm đầu tiên tôi làm việc không ngày nghỉ từ sáng đến tối muộn,” Rozenberg nói. Mặc dù nhóm chủ yếu làm việc từ xa, một số cuộc họp tại nhà của Durov, Rozenberg nhớ lại. Hai anh em vẫn sống với bố mẹ. Căn hộ của họ nằm trong một tòa nhà kiểu Liên Xô điển hình ở rìa phía Bắc của St.Petersburg, một khu vực đặc trưng bởi các tòa nhà cao tầng, gần như y chang nhau. Thường thì họ làm việc đến khuya. Và khi Rozenberg bắt chuyến tàu điện ngầm cuối cùng về nhà, mẹ của Durov sẽ ra lệnh cho Pavel và Nikolai đưa anh ta đến ga tàu điện ngầm. Như Rozenberg kể, đó là cách duy nhất để bà dứt hai đứa con ra khỏi màn hình.

VKontakte – mạng xã hội đang phổ biến hơn cả Facebook ở Nga. Ảnh: Pavel Golovkin/Associated Press.

VK sớm lọt vào tầm ngắm của các mạng xã hội phổ biến khác trên thế giới. Năm 2009, một phái đoàn nhỏ từ VK đã đến thăm trụ sở chính của Facebook tại Palo Alto. Theo Andrew Rogozov, khi đó là giám đốc phát triển của VK, chuyến đi được sắp xếp bởi quỹ đầu tư của nhà đầu tư mạo hiểm Nga-Israel Yuri Milner, giữ cổ phần trong cả hai công ty. Như Rogozov nhớ lại, Pavel Durov không quan tâm lắm đến Sheryl Sandberg, COO của Facebook, hay Chris Cox, giám đốc sản phẩm của nó, cả hai đều có vẻ không quan tâm đến một cuộc đối thoại dài với nhóm VK. Nhưng Zuckerberg đã mời Durov đến nhà anh ăn tối vào tối hôm đó, Durov cho rằng đây là một cử chỉ tốt bụng. Cả hai đều hiểu “bản chất lỗi thời của Nhà nước”, Durov đã kể lại như vậy trong cuốn sách “Mật mã Durov” năm 2012 của Nickolay Kononov, một nhà báo và cựu biên tập viên tại ấn bản Forbes của Nga.

Theo ghi nhận của Kononov, Durov và Zuckerberg đều coi mạng xã hội như một cấu trúc thượng tầng đối với nhân loại, cho phép thông tin lan truyền vượt ra ngoài tầm kiểm soát tập trung của các chính phủ và Nhà nước. Nhưng Durov cảm thấy rằng Zuckerberg đã phải chấp nhận cả áp lực thương mại và từ các chính quyền. “DNA của công ty được xác định bởi Sheryl Sandberg, một cựu nhà vận động hành lang của Washington,” anh chế giễu. Đối với Rogozov, người cũng tham dự bữa tối và cảm thấy kinh ngạc trước biểu cảm gần như vô hồn giống robot của Zuckerberg, cho rằng trải nghiệm “ở trong lãnh thổ của đối thủ” đã tạo cho họ một thiên hướng hành động khác: “Rằng chúng tôi có thể cạnh tranh với những người này, phải không? Bởi vì họ có một nguồn lực khổng lồ mà họ vẫn phải hỏi chúng tôi cách chúng tôi làm mọi thứ”. Ví dụ, Zuckerberg rất muốn tìm hiểu cách VK tải nhanh như vậy, mặc dù chỉ có một đội ngũ kỹ sư ít hơn 20 người, trong khi Facebook có hơn 1.000 kỹ sư. Cả hai bên cũng có câu hỏi về việc mở rộng ở các thị trường mới — Rogozov cười thích chí và nói rằng, không lâu sau cuộc gặp đó, Facebook bắt đầu phục vụ thị trường Nga, trong khi VK tung ra phiên bản quốc tế bằng một số ngôn ngữ khác nhau.

Năm 2010, VK chuyển đến một địa chỉ nổi tiếng trên đại lộ trung tâm ở St.Petersburg. Trụ sở mới của công ty nằm ở Singer House, một tòa nhà nổi bật với mặt tiền theo trường phái tân nghệ thuật và các tác phẩm điêu khắc khổng lồ hình người có cánh phía trên các lối vào, một tháp bằng đồng và thủy tinh có mái vòm, và đèn chùm trang trí trên trần nhà. Lopatin nói: “Chúng tôi rất tự hào khi được làm việc ở một nơi như thế. “Tuy nhiên, có vẻ như công ty bắt đầu phát triển quá mức”.

Từ khi VK trở thành mạng xã hội lớn nhất ở Nga cho đến nay, người dùng đã lách luật bản quyền một cách trắng trợn, tải lên và chia sẻ nhạc và phim lậu. Nhưng Durov không quan tâm lắm. “Điều tuyệt vời nhất về nước Nga vào thời điểm đó là mạng Internet hoàn toàn không bị quản lý,” sau đó ông nói với The New York Times. “Về mặt nào đó, nó tự do hơn Hoa Kỳ.” Tuy nhiên, chẳng bao lâu sau việc kinh doanh ở Nga trở nên khó khăn – khiến cho Durov phải vất vả đấu tranh. 

Tháng 12/2011, đảng Nước Nga Thống nhất của Vladimir Putin chiếm ưu thế trong các cuộc bầu cử Quốc hội trong bối cảnh các tuyên bố gian lận tràn lan. Các cuộc biểu tình lớn nổ ra trong cái lạnh mùa đông và nhà hoạt động Alexei Navalny nằm trong số hàng trăm người bị bắt. Khi quản trị viên của một nhóm VK hơn 80.000 người ủng hộ Navalny phàn nàn trên Twitter rằng họ bị chặn đăng bài trên VK, Durov đã trả lời để đảm bảo với họ rằng nhóm của anh ấy đã khắc phục được sự cố. “Mọi thứ đều ổn,” anh nói rõ trong một tin nhắn riêng. “Trong những ngày gần đây, FSB” –  kế nhiệm KGB – “đã yêu cầu chúng tôi chặn các nhóm đối lập, bao gồm cả các nhóm của bạn. Về mặt nguyên tắc chúng tôi không làm điều này. Tôi không biết điều này có thể dẫn đến kết cục như thế nào đối với chúng tôi nhưng chúng tôi đang đứng vững”. Sau đó, anh ta đã đi một bước lì lợm khi công khai xung đột của mình với các cơ quan an ninh, đăng bức thư mà FSB đã gửi cho VK cùng với “phản hồi chính thức” của anh ta với tư cách là Giám đốc điều hành: một bức ảnh về một con chó mắt xanh mặc áo hoodie màu xanh đang thè lưỡi ra.

Một số người ca ngợi Durov như một anh hùng, nhưng một nguồn tin làm việc cho VK tiết lộ rằng vào thời điểm đó vị giám đốc điều hành này nhanh chóng nhận ra một điều: “Nếu để cho truyền thông biến anh ấy trở thành một người đứng đầu phe đối lập thì anh ấy sẽ không tồn tại được lâu”. Trước khi đối mặt với Điện Kremlin anh ta đã gần như vô danh, nhưng giờ thì tên tuổi bỗng trở nên nổi tiếng. Trong một lá thư gửi cho một tờ báo điện tử, anh tự nhận mình là người phi chính trị và nói đùa rằng bản thân không thực sự ủng hộ nền dân chủ. Tháng 5/2012, vào một ngày lễ hội lớn của thành phố St. Petersburg, tên của Durov lại lên báo khi anh ta và người phó giám đốc điều hành, Perekopsky gấp tờ 5000 rúp (khoảng 155USD) thành máy bay giấy và ném qua cửa sổ vào đám đông lễ hội bên dưới. Rozenberg nhớ lại mình đã thấy Durov và Perekopsky cười phá lên khi mọi người tranh giành tờ tiền đó ngoài đường.

Tòa nhà Singer House nổi tiếng, nơi đặt trụ sở làm việc của VKontakte.

Mối quan hệ của Durov với Điện Kremlin còn mơ hồ hơn người ta tưởng. Hơn một năm sau các cuộc biểu tình, tờ Novaya Gazeta của Nga đã đăng một bức thư được cho là bị rò rỉ của Durov gửi cho Vladislav Surkov, phó chánh văn phòng thứ nhất của Putin vào thời điểm đó và người được cho là người đã định hình chiến lược truyền thông của Tổng thống Nga. Durov hẳn đã đảm bảo với Surkov rằng VK đã “tích cực cung cấp thông tin về hàng nghìn người dùng trang web của chúng tôi dưới dạng địa chỉ IP, số điện thoại di động và các thông tin khác cần thiết để xác định danh tính họ”. Anh cũng cảnh báo Điện Kremlin rằng việc ngăn chặn các nhóm đối lập sẽ chỉ khiến họ đến với Facebook, ngoài tầm với của chính phủ. Mặc dù phủ nhận bức thư là thật, nhưng Durov sau đó thừa nhận rằng anh và Surkov đã gặp nhau tại văn phòng của VK nhiều lần trong khoảng thời gian từ năm 2009 đến năm 2011.

Chỉ vài ngày sau tin tức trên Novaya Gazeta, Durov được cho là có liên quan tới một vụ đâm xe rồi bỏ chạy với một cảnh sát. Durov phủ nhận rằng anh đã lái xe nhưng nói đùa về sự cố trên VK: “Khi bạn đâm vào một cảnh sát, điều quan trọng là phải lăn xe qua lại – để tất cả ruột gan phòi ra.” Ngay sau đó, cảnh sát Nga ập vào các văn phòng của VK. Nikolai Durov đăng trên trang cá nhân: “Đột nhiên 20 người đàn ông mặc áo khoác da lừ lừ xuất hiện”.

Ngày hôm sau, có thông tin cho rằng hai nhà đồng sáng lập khác của VK đã bán cổ phần của họ trong công ty cho một quỹ đầu tư tài chính của Nga có tên United Capital Partners. Pavel Durov miêu tả tất cả đó là một cuộc tấn công được sắp đặt có liên quan tới Điện Kremlin, và truyền thông phương Tây ngay lập tức hớp lấy câu chuyện – không hề quan tâm đến việc chính Durov vướng vào xung đột công khai với những người đồng sáng lập của mình trong nhiều tháng kể từ khi biết các cộng sự của mình đang đàm phán bán cổ phần của họ sau lưng anh. Khi Durov bỏ lỡ phiên điều trần liên quan đến vụ tông xe rồi bỏ trốn, có tin rằng anh ta đã rời Nga và đang ở Mỹ — cụ thể là tại văn phòng của một công ty có tên Digital Fortress ở Buffalo, New York. Tin đồn nổi lên rằng Durov đang tạo ra một mạng xã hội hoàn toàn mới ở Mỹ. Và sau đó, vào ngày 14/8/2013, một ứng dụng mới đã xuất hiện trên iTunes Store: Telegram.

Logo của Telegram là một chiếc máy bay giấy làm gợi nhớ những đồng rúp đang bay của Pavel trên đám đông tại tòa nhà văn phòng “Ngôi nhà Ca sĩ” (Singer House). Tên công ty phát triển ứng dụng này là Digital Fortress, chủ sở hữu danh nghĩa của nó là Axel Neff, một người Mỹ đã gặp Perekopsky ở Mỹ những năm trước đó. Và kiến trúc của nó dựa trên một giao thức dữ liệu tùy chỉnh có tên là MTProto, được phát triển bởi Nikolai Durov. Andrei Lopatin cho biết anh đã bắt đầu giúp Nikolai viết giao thức vào năm 2012. Giờ đây, khi Telegram chính thức ra mắt, Pavel Durov đã đề nghị Lopatin trở thành CEO của một công ty mẹ của Nga có tên là Telegraph, “nơi tất cả các lập trình viên Telegram làm việc”, theo Lopatin. Trong khi đó, Pavel vẫn là Giám đốc điều hành của VK.

Trên thực tế, hai công ty đã vướng vào nhau một cách vô vọng. Nikolai đã rời bỏ vị trí của mình tại VK để tập trung vào Telegram, nhưng Rozenberg nói rằng anh ấy thậm chí không chịu rời khỏi văn phòng VK ở Singer House. Theo Rozenberg, người tiếp quản Nikolai với vai trò lãnh đạo kỹ thuật mới tại VK, một số nhân viên đã bối rối không biết không gian nào thuộc về công ty nào.

Trong những mô tả ban đầu của mình về Telegram, Pavel Durov thường trích dẫn những tiết lộ của Edward Snowden về phần mềm gián điệp của chính phủ và tuyên bố rằng anh ta và Nikolai đã thiết lập ứng dụng này vì lo lắng về sự giám sát của chính phủ ở Nga. Ngoài các cuộc trò chuyện thông thường, chức năng “trò chuyện bí mật” sẽ sử dụng mã hóa đầu cuối và lưu trữ cục bộ tin nhắn trên thiết bị của người dùng. Các máy chủ đám mây của ứng dụng, nơi lưu trữ tất cả các tin nhắn khác, sẽ nằm rải rác khắp các khu vực pháp lý khác nhau để gây khó khăn cho bất kỳ chính phủ nào muốn Telegram phải tiết lộ bất kỳ dữ liệu nào; quyền sở hữu của công ty cũng sẽ nằm trong một nhóm các công ty vỏ bọc. Tuy nhiên Durov cũng tuyên bố rằng Telegram vẫn là tổ chức phi lợi nhuận để tránh áp lực pháp lý và thương mại.

Pavel Durov (bìa trái) thời còn là sinh viên. Anh ta có thể nói được gần chục ngoại ngữ.

Khi Telegram nhanh chóng bắt đầu phát triển ở mọi lục địa, cổ đông lớn mới của VK, United Capital Partners, dường như đang để mắt đến ứng dụng mới một cách ghen tị. Công ty cáo buộc Durov chi tiêu bất thường và phát triển Telegram bằng cách sử dụng tài nguyên của VK. Đến lượt mình, Durov bắt đầu tập hợp đội ngũ phát triển cốt lõi trung thành, và gọi chủ sở hữu mới của VK là “công ty Kremlin” và là kẻ thù. Tháng 1/2014, Perekopsky rời khỏi vị trí của mình tại VK sau khi xích mích với Durov. (Perekopsky nói rằng ông không thể thảo luận về những gì đã xảy ra, vì lý do pháp lý, nhưng thừa nhận rằng đã có xung đột và họ “bất đồng”).

Một cuộc chiến pháp lý kéo dài để giành quyền kiểm soát VK và Telegram đã xảy ra sau đó. Trong một canh bạc để có được Telegram, United Capital Partners đã mua lại ba công ty vỏ bọc có liên quan đến ứng dụng mới từ Neff, người bạn Mỹ của Perekopsky. Durov nói rằng Neff đã “phản bội” anh ta. (Neff đã từ chối yêu cầu bình luận từ tờ WIRED).

Khi quyền kiểm soát Telegram bị đe dọa, Durov đã có một hành động quyết liệt. Tháng 4/2014, anh ta và nhóm của mình đã lên một loạt máy bay và bay từ St.Petersburg đến Amsterdam, thành phố New York, Buffalo, Washington, DC và Boston để đích thân đến thăm các trung tâm dữ liệu có máy chủ của Telegram và đảm bảo rằng United Capital Partners không thể truy cập vào chúng. Lopatin nhớ lại đó là một chuyến đi điên cuồng, và kết thúc nó chỉ trong chớp mắt: Sau khi chuyến bay cuối cùng của họ hạ cánh, Durov biết rằng cuối cùng anh ta đã bị VK sa thải.

Sau đó Durov đã cho rằng đối thủ của mình không phải là một công ty đầu tư đơn thuần mà thực chất là một chế độ. “Tôi đã rời Nga và không có kế hoạch quay trở lại,” anh ấy nói với TechCrunch từ Dubai. “Thật không may, quốc gia này không tương thích với kinh doanh Internet vào lúc này.” Anh ta quyết đoán đến mức nhập tịch vào một hòn đảo nhỏ bé ở Caribbe là Saint Kitts và Nevis. Nhưng trong khi Durov tuyên bố với truyền thông rằng Điện Kremlin đã buộc anh ta rời VK và sống lưu vong, nhiều nguồn tin quen thuộc với Durov sau khi rời VK nói với WIRED rằng bằng chứng về sự liên quan của United Capital Partners với Kremlin là không đáng kể. “Hầu hết các công ty vừa và lớn đều ủng hộ Điện Kremlin : điều đó không phải bàn”; Steve Korshakov, một lập trình viên và doanh nhân đã tham gia Telegram vào năm 2013, cho biết.

Cuối cùng Durov đã có được những gì anh ta muốn từ thỏa thuận – sự kiểm soát toàn bộ Telegram – một phần thông qua sự can thiệp của một đồng minh thậm chí còn mạnh hơn của Điện Kremlin. Vào tháng 1/2014, Durov đã bán cổ phần của mình trong VK cho một doanh nhân tên là Ivan Tavrin, người này sau đó bán số cổ phần đó cho một gã khổng lồ Internet có tên là Mail.ru Group, công ty đã mua lại hợp pháp United Capital Partners vào mùa thu năm 2014 với giá 1,5 tỷ USD. Là một phần của thỏa thuận, công ty đầu tư đã đồng ý từ bỏ các tuyên bố của mình với Telegram. Theo Tavrin, điều này phần lớn nhờ vào một trong những cổ đông kiểm soát của Mail.ru, Alisher Usmanov, một trong những doanh nhân giàu có nhất ở Nga, một người cũng giống như nhiều nhà tài phiệt Nga ở chỗ đều có mối liên hệ với Điện Kremlin.

Tavrin nói: “Nếu không có sự giúp đỡ của Usmanov, Durov sẽ không sở hữu Telegram ngày hôm nay,” người khẳng định việc Durov rời VK hoàn toàn là vì kinh doanh, không phải chính trị. “Pavel là vua của PR và marketing, có lẽ là một trong những người làm tốt nhất trên thế giới. Tôi nghĩ anh ấy muốn tỏ ra lịch thiệp trong mắt phương Tây”.

Nếu cộng sự của Durov tại Telegram hy vọng vào một con tàu vững chắc hơn, ở nơi anh ta có quyền kiểm soát tuyệt đối, thì họ đã nhầm. Mối quan hệ của người sáng lập với một số nhân viên của mình tiếp tục xấu đi. Vào tháng 10/2014, Andrei Lopatin, người đã biết đến Durov từ khi mới 11 tuổi, đã bị loại khỏi vai trò Giám đốc điều hành của Telegraph, công ty mẹ của Telegram. Vì lý do nào đó, Lopatin nói, Durov đã bắt đầu bắt nạt anh ta. “Tôi vẫn không hiểu tại sao,” Lopatin nói. Và Korshakov, người đã tham gia Telegram để phát triển phiên bản Android của ứng dụng, nhận thấy rằng mình bị Durov cho ra rìa sau chưa đầy một năm làm việc. Korshakov cuối cùng nhận định là do phong cách lãnh đạo của người sáng lập, giải thích rằng Durov về cơ bản chỉ muốn nhân viên của mình tập trung vào việc chiều lòng anh ta: “Bạn phải tìm ra những gì anh ta thích”.

Nguyễn Quang dịch / TiaSang
Nguồn: https://www.wired.com/story/how-telegram-became-anti-facebook

Thank you so much

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s