Lịch sử Đại Dịch trên thế giới


Đại dịch qua lịch sử dòng thời gian

Bệnh dịch đã luôn đe dọa loài người ngay từ buổi bình minh của nhân loại. Tuy vậy, phải đến khi tổ tiên chúng ta chuyển dịch sang nền văn minh nông nghiệp thì quy mô và sự lây lan của những căn bệnh này mới tăng lên đáng kể.

Giao thương toàn cầu tạo cơ hội con người tiếp xúc với nhau và với những loài động vật khác nhiều hơn, góp phần đẩy nhanh tiến độ lây lan của các căn bệnh. Sốt rét, lao, phong, cúm và đậu mùa là những bệnh xuất hiện sớm nhất.

Khi nhân loại trở nên văn minh với các thành phố lớn và các tuyến đường giao thương mới, việc tiếp xúc giữa các quần thể người, động vật và hệ sinh thái khác nhau càng tăng lên, kéo theo đó là nguy cơ xảy ra đại dịch gia tăng.

Dưới đây là bảng tổng hợp các dịch bệnh theo dòng thời gian:

Lưu ý: Số ca tử vong được liệt kê trong bảng là ước tính dựa trên những nghiên cứu sẵn có. Số ca tử vong của các dịch bệnh khác như Dịch hạch Justinian còn nhiều tranh cãi do có thêm các bằng chứng mới xuất hiện.

Bất chấp sự tồn tại của bệnh tật và đại dịch trong suốt lịch sử, tỷ lệ tử vong luôn có xu hướng giảm dần theo thời gian. Sự phát triển của y tế, tiến bộ trong việc hiểu biết về các nguyên nhân dẫn tới đại dịch là biện pháp hữu hiệu để giảm thiểu tác động của chúng.

Cơn thịnh nộ của các vị thần

Trong xã hội cổ đại, mọi người tin rằng các vị thần gây ra bệnh tật, huỷ diệt những ai xứng đáng gánh chịu cơn thịnh nộ của họ. Nhận thức phi khoa học này thường dẫn đến hậu quả thảm khốc, khiến hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người mất mạng.

Như với dịch hạch Justinian, nhà sử gia Đế quốc Đông La Mã, Procopius thành Caesarea đã truy tìm được nguồn gốc căn bệnh (sau này được biết đến là vi khuẩn Yersinia pestis) đến Trung Quốc và vùng trung bắc Ấn Độ, qua các tuyến giao thương đường bộ và đường biển Ai Cập, nơi virus xâm nhập vào Đế quốc Đông La Mã thông qua cảng biển Địa Trung Hải.

Dù biết rõ yếu tố địa lý và giao thương dẫn đến sự lan truyền của căn bệnh, Procopius đổ lỗi cho Hoàng đế Justinian, tuyên bố ông ta là con quỷ hoặc Chúa đã trừng phạt ông. Vài nhà sử học cho rằng chính việc này đã khiến nỗ lực của thống nhất phía Tây và phía Đông đế chế La Mã của hoàng đế đổ bể, đánh dấu sự khởi đầu của Thời kỳ Tăm tối tại đây. 

May mắn thay, nhân loại dần hiểu thêm về nguồn gốc của đại dịch và điều này dẫn đến sự cải thiện đáng kể trong việc đối phó với chúng thời nay, tuy vẫn còn chậm và nhiều thiếu sót. 

‘Nhập khẩu’ dịch bệnh

Việc cách ly được bắt đầu tại thế kỷ XIV, là nỗ lực bảo vệ các thành phố ven biển khỏi dịch hạch. Chính quyền Venice thận trọng yêu cầu các tàu đến từ các cảng bị nhiễm bệnh phải neo đậu trong 40 ngày trước khi cập cảng. Từ ‘quarentine’ cũng có nguồn gốc ‘quaranta giorni’, tức 40 ngày trong tiếng Ý.

Dịch tả London giữa thế kỷ XIX là một trong những trường hợp dịch bệnh được phân tích dựa trên địa lý và thống kê đầu tiên. Năm 1854, Tiến sĩ John Snow kết luận dịch tả lây qua đường nước và quyết định vẽ dữ liệu tử vong trực tiếp lên bản đồ khu phố. Phương pháp này chỉ ra hàng loạt trường hợp tử vong bắt nguồn từ một máy bơm nước người dân đang dùng gần đó.

Dù yếu tố thương mại và đô thị hoá đóng vai trò quan trọng trong việc lan nhiễm dịch bệnh, bản chất từng căn bệnh cụ thể cũng đóng góp vào quỹ đạo của một đại dịch.

Theo dõi sự lây nhiễm

Giới khoa học sử dụng biện pháp đơn giản để theo dõi mức độ lây nhiễm của một căn bệnh, còn được biết là Hệ số lây nhiễm cơ bản (R0 hay R-Naught). Hệ số này giúp ta dự kiến được trường hợp mắc bệnh mới được tạo ra bởi ca mắc bệnh ban đầu.

Bệnh sởi đứng đầu danh sách với phạm vi hệ số R0 từ 12-18. Điều này có nghĩa với mỗi người nhiễm bệnh có thể lây cho 12-18 người chưa được tiêm chủng vắc xin.

Dù sởi có mức độ lây lan mạnh, nỗ lực tiêm phòng và miễn dịch cộng đồng có thể hạn chế sự lan truyền của căn bệnh. Càng nhiều người miễn dịch thì virus càng ít khả năng sinh sôi nảy nở, khiến việc tiêm chủng trở nên tối quan trọng khi ngăn chặn các căn dịch đã được con người biết đến và có thể điều trị.

Tác động thực tế của Covid-19 hiện vẫn khó để tính toán và dự đoán vì căn bệnh vẫn đang tiếp tục tiếp diễn và các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu về coronavirus mới này.

Đô thị hoá và sự lan truyền của bệnh tật

Con người trở về cột mốc ban đầu khi toàn cầu hoá đóng góp vai trò lớn trong việc sản sinh đại dịch. Từ tập hợp săn bắn nhỏ đến các bộ lạc rồi đến đô thị, quá trình tập trung dân cư của con người cũng đã tạo cơ hội cho bệnh dịch lan rộng.

Những xu hướng vĩ mô như: mật độ dân số thành thị tại các nước đang phát triển ngày càng cao, gia tăng dân số tạo áp lực lớn lên môi trường, hay lưu lượng khách di chuyển bằng đường hàng không tăng gần gấp đôi trong thập kỷ qua… đều tác động không nhỏ đến sự lây lan của các bệnh truyền nhiễm.

Khi các tổ chức, chính phủ trên thế giới yêu cầu công dân thực hành cách ly xã hội (social distancing) nhằm giảm tỷ lệ lây nhiễm, thế giới kỹ thuật số vẫn đang cho phép chúng ta duy trì kết nối và thương mại hơn bao giờ hết.

Bảo Linh (theo Visual Capitalist) – NDH.vn

4 thoughts on “Lịch sử Đại Dịch trên thế giới

Thank you so much

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s