Máy móc có thể thay thế con người và con người trở nên vô dụng? Liệu những người làm công ăn lương như chúng ta đã biết, sẽ sớm trở thành quá khứ? Cũng như các cuộc cách mạng công nghiệp trong quá khứ, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư này sẽ dẫn đến một quá trình thích nghi khá đau đớn, theo giáo sư Carl Benedikt Frey, nhà sử học và kinh tế học tại đại học Oxford.

Máy móc có thể thay thế con người và làm cho công việc của con người trở nên không cần thiết?

Thay đổi về công nghệ sẽ dẫn tới sự thay đổi về cơ hội làm việc và thường dẫn đến bất ổn xã hội. Đôi khi thậm chí chúng lại trở thành đòn đánh vào công nghệ. Kỷ nguyên cách mạng máy móc trong những năm 1880 có nhiều đặc điểm tương tự cuộc cách mạng công nghiệp hiện nay: trong các nhà máy được cơ giới hoá, người thợ có mức thu nhập trung bình bị thay thế hàng loạt.

Hồi đó lương mà người thợ ở các thành phố công nghiệp nhận được không đủ để nuôi bản thân và gia đình, trong khi điều kiện làm việc, ăn ở rất tồi tệ, bẩn thỉu. Mặc dù sản xuất tăng trưởng nhanh, nhưng lợi nhuận do tăng trưởng lại không vào túi đa số giới thợ thuyền, lương thực tế không tăng, có khi còn giảm. Cái duy nhất mà người thợ trông thấy là số thời gian mà họ phải làm việc “trong những cái lò tăm tối của quỷ sa tăng”. Lợi nhuận chủ yếu chui và túi các nhà công nghiệp, khoản lợi nhuận này thậm chí tăng gấp đôi.

Sự bất bình đẳng có cái giá của nó: Lượng thực phẩm bình quân mà nước Anh tiêu thụ trong thời gian diễn ra cuộc cách mạng công nghiệp mãi đến những năm 1840 mới tăng. Vì thế xuất hiện Luddite – tổ chức của những người chống lại cơ giới hoá các nhà máy kịch liệt. Họ không phải là kẻ thù phi lý của sự tiến bộ, mà chỉ đơn giản họ là những người không được hưởng lợi lộc gì từ tăng trưởng kinh tế. Xét từ khía cạnh đó thì sự phản đối công nghiệp hoá của họ là có lý. Chỉ có điều: một khi sự phát triển của công nghệ mới bị cản trở chỉ vì một số người sợ bị mất chỗ làm việc, thì về lâu dài sự tăng trưởng và phồn vinh sẽ bị mai một.

Giảm cơ hội làm việc trong lĩnh vực sản xuất khiến nhiều người bị chặn đứng cơ hội vươn lên, và nơi nào việc làm bị mất nhiều thì khả năng người bị mất việc sẽ bỏ phiếu cho các ứng viên dân tuý.

Ngày nay chúng ta đang trải qua một quá trình tiến bộ nữa. Một lần nữa máy móc sẽ thay thế con người, mà ngày nay máy móc chính là máy tính. Một lần nữa lại diễn ra sự chống đối. Theo một cuộc thăm dò của Pew Research Center tiến hành năm  2017 thì  85% người Mỹ ủng hộ các hướng dẫn về việc hạn chế sử dụng robot.  Andrew Yang, người mới đây tranh cử vào Nhà trắng vào năm 2020 đã tuyên bố sẽ mở chiến dịch vận động bảo vệ làm việc cho con người trước bối cảnh tự động hoá. Lý do cho mong muốn này cũng dễ hiểu: nhờ sự tiến bộ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), Robot, học máy hay cảm biến nên ngày nay máy tính có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ mà cách đây vài năm cần có con người mới có thể hoàn thành. Để tự động hoá không cần thiết phải lập trình một cách hệ thống, trong kỷ nguyên AI thì máy tính có thể tự học.

Còn một điều tương tự nữa: cả trong thời điểm những năm 1880 và ngày nay thì một số người lao động không được hưởng lợi từ sự tiến bộ. Tệ hại hơn: nhiều người có cảm giác bị tụt hậu, bị bỏ rơi, họ cảm thấy bị lừa dối vì mất cơ hội về một giấc mơ Mỹ. Cũng như người thợ bị mất thu nhập trong quá trình công nghiệp hoá, sự tự động hoá làm cho cơ hội thăng tiến của tầng lớp trung lưu ở Mỹ sẽ trở nên bất trắc hơn. Và cũng như những nạn nhân ở các nhà máy trước kia, ngày nay có nhiều người đã quen với tin học hoá trong công việc bắt buộc phải chấp nhận làm những công việc với mức lương thấp hơn hoặc mất việc.

Giảm cơ hội làm việc trong lĩnh vực sản xuất khiến nhiều người bị chặn đứng cơ hội vươn lên, và nơi nào việc làm bị mất nhiều thì khả năng người bị mất việc sẽ bỏ phiếu cho các ứng viên dân tuý. Nhiều công trình nghiên cứu cho thấy, ở Mỹ cũng như ở châu Âu, sự hấp dẫn của chủ nghĩa dân tuý tăng lên ở những nơi có nhiều vị trí làm việc bị tự động hoá. Lại có thêm một sự tương đồng nữa: cũng như trong thời kỳ cuộc cách mạng công nghiệp, thì nay “những kẻ bị thua cuộc” trong công nghệ đòi có sự thay đổi. Lần này họ làm điều này bằng cách bầu chọn cho các phái chính trị cực đoan.

Tất nhiên lợi ích kinh tế lâu dài của cuộc cách mạng công nghiệp là không thể bàn cãi. Trước năm 1750, để tăng gấp đôi thu nhập đầu người trên thế giới, mất tới 6000 năm, kể từ khi có cuộc cách mạng công nghiệp chu kỳ này chỉ còn 50 năm. Hệ thống công nghệ mới trong cuộc cách mạng công nghiệp thứ tư sẽ tiếp tục thúc đẩy quá trình đầy tiềm năng này.

Dẫu vậy tương lai của cuộc cách mạng công nghiệp tới sẽ lệ thuộc vào việc trước mắt chúng ta ứng xử như thế nào – chúng ta phải tìm cách làm rõ các thách thức và hướng giải quyết cả về chính trị cũng như kinh tế, thay vì tìm cách tô hồng và thuyết phục người lao động rằng về lâu dài tất cả mọi người sẽ được hưởng lợi. Và xã hội phải bù đắp cho các nhóm bị thua thiệt. Nếu không, sẽ có những nhóm phản kháng sự tiến bộ công nghệ vì bị tụt lại trong cuộc cách mạng này –  và tất cả chúng ta sẽ cùng thua cuộc.

Carl Benedikt Frey là nhà kinh tế và nhà nghiên cứu lịch sử kinh tế người Thuỵ điển và Đức. Ông giảng dạy tại Đại học Oxford. Cuốn sách mới nhất của ông – “The Technology Trap (cái bẫy công nghệ)” phân tích về các cuộc các mạng công nghiệp có thể giúp chúng ta hiểu hơn về sự phân cực về kinh tế, chính trị trong thời đại tự động hóa như thế nào.

Xuân Trang dịch
Nguồn: https://www.wiwo.de/technologie/digitale-welt/industrie-4-0-die-technologiefalle/25000272.html

Tạp chí TiaSang